λευτεριά στο χύμα τσίπουρο - ο φασισμός του ΟΟΣΑ δεν θα περάσει!
Το nomikithess.gr είναι ένα σάιτ από τους και για τους φοιτητές της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ. Στο nomikithess μπορεί να δημοσιεύσει ο καθένας ο,τιδήποτε θέλει (ανακοίνωση, άρθρο κλπ) πατώντας απλώς δεξιά στην επιλογή "άποψη" ή στέλνοντας στο μέσω facebook ή μέιλ.

Πέμπτη, 27 Ιουνίου 2013

Η ελευθερία ως δημοκρατικός αυτοκαθορισμός. Του Θωμά Ψήμμα


Το νεοφιλελευθερισμό πολλοί εμίσησαν, την ελευθερία ουδείς…

Ποια σχέση έχει όμως στην πραγματικότητα ο νεοφιλελευθερισμός (το κυρίαρχο πολιτικό ιδεολόγημα των τελευταίων 30 ετών) με τον πυρήνα της έννοιας της ελευθερίας και ποιες είναι οι συνέπειες για το άτομο και την κοινωνία αν πάμε all the way τη διαδρομή ξετυλίγοντας το μίτο στο λαβύρινθο της ελευθερίας φτάνοντας ως τα κακοτράχαλα αλλά τόσο γραφικά καλντερίμια της ισότητας;

Ας περπατήσουμε ένα-ένα τα τρία βήματα της ελευθερίας κι ας κάνουμε το απαραίτητο test drive σε επίπεδο αρχών και εμπειρίας για να διαπιστώσουμε αν πρόκειται για αυθεντικές εκφάνσεις της ελευθερίας ή για ψευδεπίγραφες, φτηνές απομιμήσεις…

Οι θιασώτες της αρνητικής ελευθερίας (ελευθερία από) κυμαίνονται από τέως μαρξιστές έντονα αναδιπλωμένους μετά το σταλινισμό(π.χ. Berlin στο περίφημο έργο του «Τέσσερα δοκίμια περί ελευθερίας»), οι οποίοι θεωρούν ότι κάθε άλλη σύλληψή της ενέχει τον κίνδυνο ολοκληρωτισμού έως και ακραίους νεοφιλελεύθερους (π.χ. Nozick στο Anarchy, State and Utopia), οι οποίοι θεωρούν ότι τα δικαιώματα του κάθε ατόμου είναι απεριόριστα και βρίσκουν φραγμό μόνο στα δικαιώματα των άλλων ατόμων… Η αρνητική ελευθερία χαρίζει το οικόπεδο για να χτιστεί ένα στέρεο οικοδόμημα ελευθερίας, ωστόσο δεν αποτελεί το άλφα και το ωμέγα της ελευθερίας όπως ισχυρίζονται οι οπαδοί της… Σύμφωνα με την άποψή τους, το περιεχόμενο της ελευθερίας εξαντλείται στην απουσία εξωτερικών εμποδίων, ώστε να εκφραστούν ανεμπόδιστα οι προτιμήσεις και να χαραχτούν, χωρίς να επισείουν έπαινο ή ψόγο, οι πορείες ζωής κάθε ατόμου…
Δηλαδή για έναν καθαρό οπαδό της αντίληψης ότι το πλήρες νόημα της ελευθερίας ταυτίζεται αποκλειστικά με την αρνητική ελευθερία, το να εκφράσει κάποιος τη θέληση να μείνει μόνιμα κλεισμένος σε ένα δωμάτιο χωρίς να επικοινωνήσει ποτέ με άλλα άτομα ή ακόμα πιο ωμά το να ζητήσει να γίνει δούλος κάποιου άλλου ατόμου δεν αποτελεί κάτι επίμεμπτο… Με άλλα λόγια το να γίνεται κάποιος σκλάβος του εαυτού του με τη θέλησή του είναι η απόλυτη, άσπιλη και αμόλυντη ελευθερία… Στα πλαίσια αυτής της αντίληψης, κάθε περαιτέρω αίτημα ελευθερίας, όπως αυτοπραγμάτωσης του ατόμου με την ιδιότητά του ως μέλους του κοινωνικού συνόλου (θετική ελευθερία) ή ανύψωσης του κοινωνικοποιημένου ατόμου σε παραγωγό, διαχειριστή, διανομέα και τελικό αποδέκτη του πλούτου που παράγει (συμμετοχική ελευθερία) αντιμετωπίζεται ως υποκρισία, ως φενάκη ολοκληρωτισμού, ως αυτοϋπονόμευση της ελευθερίας, ως είσοδος από την πίσω πόρτα ενός κράτους-δυνάστη… Η νεοφιλελεύθερη σχολή σκέψης θεωρεί ότι η αρνητική ελευθερία αρκεί για να λυθούν όλα τα ζητήματα του ανθρώπινου βίου, εκτός από το επιχειρείν, το οποίο αποτελεί την (όχι απλώς ύψιστη) αλλά μοναδική εκδήλωση της θετικής ελευθερίας, ως την τελείωση της ανθρώπινης ύπαρξης… Με άλλα λόγια το άτομο δεν μπαίνει στο δεύτερο γύρο ελευθερίας, δεν περνάει στη δεύτερη φάση της απελευθερωτικής του ωρίμανσης ως μέλος της κοινωνίας των πολιτών, αλλά αντίθετα ως πιόνι που στοχεύει σε ένα κερδοφόρο ρουά ματ στη σκακιέρα μιας ανταγωνιστικής αγοράς… Ο εξάψαλμος στη νεοφιλελεύθερη οπτική φυσικά και δεν συνεπάγεται ότι υποτιμώ τη σημασία της αρνητικής έννοιας της ελευθερίας, καθώς τα ατομικά δικαιώματα αποτελούν το συστατικό στοιχείο της ανομοιομορφίας μεταξύ των γεννημένων ανθρώπινων υπάρξεων… Χωρίς ατομικά δικαιώματα θα ζούσαμε σε μια κοινωνία κλωνοποιημένων όντων, ρομπότ που τάσσονται στην υπηρεσία ενός αφηρημένου κοινού καλού, χωρίς να ξέρουν τι είναι καλό και κακό ούτε για τον ίδιο τους τον εαυτό…


Οι υποστηρικτές της θετικής διάστασης της ελευθερίας (ελευθερία προς) διέπονται από την αριστοτέλεια αντίληψη ότι το άτομο είναι «ζώο πολιτικό», άρα παίρνει σάρκα και οστά μόνο ως μέλος του κοινωνικού συνόλου… Δίχως τον θετικό προσανατολισμό της ελευθερίας προς τη διάπλαση μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας, προς την αυτονομία του ατόμου και το δημοκρατικό αυτοκαθορισμό της κοινωνίας, δίχως την έξοδο από το καβούκι, η αρνητική ελευθερία μετατρέπεται αυτόματα σε δώρο άδωρο… Το άτομο μένοντας έγκλειστο στην εικονική πραγματικότητα ενός δωματίου, μέσα στους τέσσερις τοίχους, κινδυνεύει να διοικείται στο βίο του από ανοίκειες αποφάσεις, πλήττεται θανάσιμα έτσι η αυτονομία της ύπαρξής του… Η θετική ελευθερία λειτουργεί σα μαξιλαράκι ασφαλείας, σαν κιβωτός του Νώε για τη διάσωση της ανθρώπινης αξίας, της εγγενούς εκείνης ιδιότητας του ανθρώπου να είναι άνθρωπος ψυχή και σώματι… Με τη θετική ελευθερία παραχωρούμε όση ελευθερία χρειάζεται σε έναν οργανωμένο φορέα προώθησης ατομικών σκοπών υπό το πρίσμα του κοινού καλού (π.χ. κράτος), ώστε να αποφύγουμε την υποδούλωση, τη νομοτελειακή υποταγή στο νόμο της ζούγκλας… Κανείς δεν είναι επομένως ελεύθερος να πουλήσει τον εαυτό του ως δούλο, γιατί με αυτό τον τρόπο τραβώντας ως τα άκρα το σκοινί της αρνητικής του ελευθερίας κόβει τον ομφάλιο λώρο με τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά του, άρα και με κάθε έννοια ελευθερίας… Αν η αρνητική ελευθερία αφήνει τα «εγώ» σε ελεύθερη βοσκή, η θετική ελευθερία περιφράσσει έναν χώρο για να εκκολαφθεί το «εμείς»… Ένας σοβαρός και διόλου αμελητέος αντίλογος σε αυτή την άποψη συνίσταται στο ότι η θετική ελευθερία ασχολείται μεν άμεσα κι εξονυχιστικά με το ζήτημα της ποιότητας του δημοκρατικού πολιτεύματος και της καθολικής λαϊκής συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων, ωστόσο δεν αφιερώνει ούτε μια έμμεση νύξη για τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο οργάνωσης της παραγωγής, η οποία διαιωνίζει τις ανισότητες και καθιστά την ελευθερία χωρίς ουσιαστικό αντίκρυσμα (καθώς τα μέρη, εργοδότης-εργαζόμενος προσέρχονται στο στίβο της διαπραγμάτευσης σε επίπεδο παραγωγής, διανομής, κατανάλωσης με εντελώς άνισα όπλα)… Για τους υποστηρικτές της μαρξιστικής θεώρησης του κόσμου η θετική ελευθερία με τη μορφή που εκφράζεται (δημοκρατικός αυτοκαθορισμός χωρίς πρόταση για αλλαγή του κοινωνικοοικονομικού μοντέλου), αθροίζει τα «εγώ» με τέτοιο τρόπο ώστε να αυγατίζουν τα «εγώ» χωρίς να ισούνται με «εμείς»…

Ορισμένοι φιλόσοφοι προερχόμενοι κυρίως από το χώρο του μαρξιστικού ιστορικού υλισμού κάνουν ένα τολμηρότερο βήμα προχωρώντας σε διαπλάτυνση της οδού της ελευθερίας γκρεμίζοντας το κράσπεδο του καπιταλιστικού μονόδρομου… Για τους εκφραστές της παραπάνω κοσμοθεωρίας το πραγματικό νόημα πρέπει να αναζητηθεί στο πεδίο της υποδομής (στην απάντηση σε δυο σιαμαία ερωτήματα, πρώτον στο ποιος κατέχει τα μέσα παραγωγής και δεύτερον πως διαμορφώνονται οι σχέσεις μεταξύ των κατόχων των μέσων παραγωγής και των αληθινών παραγωγών του πλούτου με συνεισφορά της εργατικής τους δύναμης)… Η ιδιωτικότητα και ο δημοκρατικός αυτοκαθορισμός αποτελούν δευτερεύοντα στοιχεία που κινούνται σε τροχιά ηλεκτρονίου στη σφαίρα του εποικοδομήματος, χωρίς να αφορούν τον πυρήνα της υποδομής… Είναι αλήθεια ότι η διάκριση ανάμεσα στους κατόχους των μέσων παραγωγής και στους αληθινούς παραγωγούς αγαθών και υπηρεσιών συντελεί στη διαιώνιση των ανισοτήτων και σε ένα χάντικαπ στον αγώνα για την αυτοπραγμάτωση του ατόμου (το Έβερεστ της ελευθερίας)… Ωστόσο, η κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής, ή αντίθετα η ιδιοκτησία, δεν εμφανίζουν αποδοχή από το σύνολο των μελών της κοινωνίας, ώστε να αποτελέσουν καθολικεύσιμες συστατικές αρχές ελευθερίας…

Υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν ότι η ιδιοκτησία βοηθά καλύτερα στην πραγμάτωση των προοπτικών του ατομικού τους βίου και στην κοινή ευημερία, υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν ότι μόνο με κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής θα γκρεμιστούν τα ταξικά κάστρα και θα επιτελέσει ανεμπόδιστα το άτομο την κοινωνική του αποστολή… Και οι δύο πλευρές παρερμηνεύουν την έννοια της ελευθερίας, καθώς οι μεν οπαδοί της αρνητικής ελευθερίας και της προστασίας των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων ταυτίζουν την ελευθερία με την υλική ευημερία, ενώ οι δε οπαδοί της συμμετοχικής ελευθερίας, της κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής, της άρρηκτης σύνδεσης πολιτικής οργάνωσης και οικονομικών σχέσεων ταυτίζουν την ελευθερία με την κοινωνική δικαιοσύνη…

Ακόμα κι αν πάμε με τα νερά των νεοφιλελεύθερων ή των κομμουνιστών, για να ακολουθήσουμε τον ένα ή τον άλλο δρόμο (άθροισμα ιδιοκτητών ή κοινωνία παραγωγών) οφείλουμε να περάσουμε το γεφύρι του δημοκρατικού αυτοκαθορισμού… Η επιλογή οικονομικού μοντέλου δε μπορεί να πηγάζει από κάποια ελίτ που θέλει να διατηρήσει το status quo της εξαγοράζοντας με ψίχουλα τους υπηκόους της ούτε μέσα από μια μορφή δικτατορίας του προλεταριάτου (να φέρουν δηλαδή οι κάτω τους πάνω κάτω και να γίνουν οι ίδιοι πάνω)… Επομένως, ο μόνος δρόμος πραγμάτωσης της ελευθερίας είναι ο δημοκρατικός αυτοκαθορισμός, η συμμετοχή στις διεργασίες της κοινωνίας των πολιτών (άτομο που θεωρεί τον εαυτό του πολίτη μόνο την ημέρα των εκλογών δεν μπορεί να θεωρείται ελεύθερος με τη θετική έννοια του όρου, καθώς ετεροκαθορίζεται για μια τετραετία)… Όσοι πιστεύουν ότι η συμμετοχική ελευθερία είναι το εργαλείο για να εισάγουμε τη συναπόφαση εργαζομένου-εργοδότη στους χώρους δουλειάς, νομίζω ότι έχουν ερμηνεύσει συσταλτικά τη θετική ελευθερία… Η ιδεατή άσκηση της θετικής ελευθερίας (συμμετοχή στη λήψη πολιτικών αποφάσεων, συνδιαμόρφωση των όρων εργασίας κ.τ.λ.) δεν αποτελεί απλό άθροισμα των «εγώ» αλλά ατόφιο «εμείς», άρα καθιστά τη συμμετοχική ελευθερία άνευ αντικειμένου…

Οι φιλελεύθεροι στοχαστές στη μανία τους να υπερασπιστούν τον καπιταλιστικό μονόδρομο γοητεύονται από την αρνητική ελευθερία και δεν το κουνάνε ρούπι να εξερευνήσουν τις υπόλοιπες πίστες στο λαβύρινθο της ελευθερίας, προτιμούν να μείνει άχτιστο το ατομικό τους οικόπεδο παρά να το μοιραστούν με ενοχλητικούς γείτονες (άλλα μέλη του κοινωνικού συνόλου)… Οι ορθόδοξοι μαρξιστές μέσα στον επαναστατικό παροξυσμό τους δε βλέπουν καθόλου το οικόπεδο της αρνητικής ελευθερίας, κοιτάζουν στο άψε-σβήσε σαν βαριεστημένοι μαθητές σε μουσείο την πρώτη κατοικία που λέγεται θετική ελευθερία και σπεύδουν κατευθείαν με βήμα ταχύ προς το ειδυλλιακό εξοχικό (τη συμμετοχική διάσταση της ελευθερίας)…

Κι έτσι συμβαίνει τελικά το παράδοξο, ενώ η θετική ελευθερία είναι η μόνη αυθεντική πτυχή της ελευθερίας είτε δε γίνεται καν ορατή (νεοφιλελεύθερη αντίληψη) είτε γίνεται μόνο φευγαλέα ορατή (μαρξιστική αντίληψη) από τις κυρίαρχες θεωρήσεις του κόσμου… Ίσως αυτή να είναι η σοβαρότερη ένδειξη της συντριπτικής ήττας που γνώρισε η πολιτική από την οικονομία από όταν η ελεύθερη αγορά με την τακτική ενός όλο και διευρυνόμενου χρηματοπιστωτικού συστήματος πήρε την κατοχή μπάλας και έβαλε τους δημοκρατικούς θεσμούς στα δίχτυα τους…

1 σχόλιο:

Αντωνίου Ανδρέας είπε...

Νομίζω πως, Καντιανικώς ειπειν, η ελευθερία χωρίζεται στην "Ανεξαρτησία" (την αρνητική της όψη) και την "Αυτονομία" (την θετική της όψη). Ανεξαρτήτως από το πως χρωματίζεται η ανεξαρτησία και η αυτονομία στον Καντ, (π.χ ανεξαρτησία από τα εμπειρικά δεδομένα ή αυτονομία στο πλαίσιο του Πρακτικού Λόγου, ο διαχωρισμός είναι βοηθητικός αλλά όχι αρκετός. Ναι, η αρνητική ελευθερία (ανεξαρτησία) είναι προϋπόθεση για την αυτονομία (την θετική ελευθερία, όπου τα άτομα ξεχωριστά ή συλλογικά διαμορφώνουν τους νόμους προς κατοχύρωση της ελευθερίας). Αλλά το κύριο ερώτημα που εμφανίζεται ποικιλοτρόπως είναι: Με ποια κριτήρια θα ασκήσουμε την θετική ελευθερία μας; Ανεξέλεγκτα όπως προτείνουν οι φιλελεύθεροι; Παραχωρώντας την ως ελεύθερο δώρο σε ένα κράτος ή σε μια κοινωνία; Η κοινωνία μπορεί να αποτελέσει το χώρο πραγμάτωσης μιας ελευθερίας τόσο ατομικής όσο και συλλογικής αλλά έχουμε δει ουκ ολίγες φορές την κοινωνία να γίνεται τροχοπέδη στην ελευθερία των μελών της. Θέλω να καταλήξω: Το ζήτημα της ελευθερίας (αρνητικής και θετικής) είναι τόσο λεπτό, όσο το να περνάς μια κλωστή από μια βελονότρυπα με τις πιθανότητες να χάσει κάποιος τον στόχο να είναι πάρα πολλές. Πολύ ορθές οι παρατηρήσεις για τις πτυχές της ελευθερίας, αλλά πάντα πρέπει να διαβάζονται με προσοχή.