λευτεριά στο χύμα τσίπουρο - ο φασισμός του ΟΟΣΑ δεν θα περάσει!
Το nomikithess.gr είναι ένα σάιτ από τους και για τους φοιτητές της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ. Στο nomikithess μπορεί να δημοσιεύσει ο καθένας ο,τιδήποτε θέλει (ανακοίνωση, άρθρο κλπ) πατώντας απλώς δεξιά στην επιλογή "άποψη" ή στέλνοντας στο μέσω facebook ή μέιλ.

Παρασκευή, 24 Μαΐου 2013

Blogoσφαιρα και άμεση δημοκρατία. Του Θωμά Ψήμμα

Ζώντας σε μια πραγματικότητα παντοκρατορίας του Internet και αχαλίνωτης ελευθερίας των blogs, με όλο και πιο επίκαιρο αίτημα στο συλλογικό φαντασιακό την ιδέα μιας άμεσης δημοκρατίας που θα γκρεμίσει το φαύλο κομματικό κατεστημένο που έχει κάνει κατάληψη (με την συναίνεση-συνενοχή των πολιτών, αλλά αυτό δεν είναι της παρούσης) στο Κοινοβούλιο, η ιδέα μιας αμεσοδημοκρατίας που θα υλοποιείται με καταιγισμό δημοψηφισμάτων στο διαδίκτυο, ώστε να εκφράζεται ταυτόχρονα η λαϊκή βούληση και η πρόοδος φαντάζει πολύ ελκυστική. Πρέπει να εξετάσουμε καταρχάς αν είναι εφικτή και κατά δεύτερο και μείζονα λόγο αν από άποψη ουσίας ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των πολιτών που εκφράζονται με ζήλο υπέρ αυτής… Μπορεί λοιπόν να γίνει η ουτοπία για μια ανόθευτη δημοκρατική διακυβέρνηση πραγματικότητα μέσα από μια οθόνη-προπύργιο της εικονικής πραγματικότητας;

Το στοιχείο του εφικτού θα το εξετάσουμε επιδερμικά, γιατί δεν σχετίζεται στο συγκεκριμένο ζήτημα με την ηθική, πολιτική, φιλοσοφική και νομική θεώρηση της κοινωνίας, αλλά καθαρά με την εξέλιξη της τεχνολογίας και τις δυνατότητες πρόσβασης όλων των μελών μιας κοινωνίας στο μαγικό κόσμο του διαδικτύου. Αν υποθέσουμε ότι η τεχνολογία κάθε μέρα θα μας αφήνει όλο και περισσότερο με το στόμα ανοιχτό και η διαρκής αύξηση της χωρητικότητας και της τεχνητής νοημοσύνης των βάσεων δεδομένων θα συνοδεύεται από μια συνεχή αύξηση της κατάρτισης και μείωση του κόστους πρόσβασης στα καλούδια του Internet… Επομένως, το κριτήριο του εφικτού μέχρι την επόμενη γενιά μπορεί να πάρει σάρκα και οστά, άρα η ηλεκτρονική αμεσοδημοκρατία δεν μοιάζει όνειρο θερινής νυκτός, δεν καίγεται στο ζέσταμα του αν και πως, αλλά μπορεί να μπει αργά ή γρήγορα στον αγωνιστικό χώρο του περιεχομένου για ένα crash test του «γιατί ναι» ή «γιατί όχι»…

Ας χρησιμοποιήσουμε ένα φλέγον παράδειγμα της επικαιρότητας για να βγάλουμε πόρισμα γύρω από τις πιθανότητες επιτυχίας ενός ιντερνετικού δημοψηφίσματος στην βελτίωση της δημοκρατικής ποιότητας του πολιτεύματος, ώστε να φανεί αν η κοινοβουλευτική δημοκρατία ως έμμεση αντιπροσώπευση της λαϊκής εντολής μπορεί να αντικατασταθεί δίχως άλλη προϋπόθεση και αναβολή από την αμεσότητα της λαϊκής βούλησης.

Ένα θέμα που διχάζει την ελληνική κοινωνία είναι η επένδυση (με ή χωρίς εισαγωγικά ανάλογα με το μετερίζι στο οποίο είναι ταμένος ο καθένας και τις υποκειμενικές του αξιολογήσεις) στα μεταλλεία χρυσού στις Σκουριές Χαλκιδικής… Αν υποθέσουμε ότι το δημοψήφισμα θα είχε την κλασική δημοσκοπική μορφή «ναι», «όχι», «δεν ξέρω, δεν απαντώ», ώστε να μπορεί στο τέλος να βγει ένα συμπέρασμα για να αναχθεί σε κανονιστική επιταγή άμεσα εφαρμοστέα από την κυβέρνηση, διαπιστώνουμε ότι τα κίνητρα των ερωτηθέντων που κυμαίνονται στους δύο πόλους απέχουν όσο οι πόλοι από τον ισημερινό… Αν θεωρήσουμε ότι το «ναι» ανεξαρτήτως κινήτρων (λ.χ. θέσεις εργασίας, επένδυση με εξαγωγικό προσανατολισμό) παρέχει νωπή λαϊκή εντολή και εξουσιοδοτεί την κυβέρνηση να προχωρήσει στην ανάθεση της εκμετάλλευσης των μεταλλείων στην καναδέζικη εταιρία, η κατάσταση που διαμορφώνεται γύρω από το «όχι» είναι πιο νεφελώδης. Ορισμένοι που εξέφρασαν «όχι», είχαν στο πίσω μέρος του μυαλού τους το εξευτελιστικά χαμηλό ποσό του τιμήματος που εισέπραξε το ελληνικό Δημόσιο από την εταιρία (επομένως δεν απορρίπτουν την ιδιωτική πρωτοβουλία γενικώς κι αορίστως ως προς την εκμετάλλευση μεταλλείων, απλώς θεωρούν ότι η συγκεκριμένη συμφωνία δεν προάγει το δημόσιο συμφέρον). Άλλοι που τάχθηκαν με το «όχι», ενδέχεται να θεωρούν την εκμετάλλευση χρυσού υπόθεση που άπτεται της δημόσιας σφαίρας (άρα οποιαδήποτε συμφωνία με ιδιώτη θα ήταν αποδοκιμαστέα και μονάχα η κρατική εκμετάλλευση του μεταλλείου θα προήγαγε το δημόσιο συμφέρον). Τέλος, μια άλλη μερίδα που πάτησε το κουμπί του «όχι» διέπεται από οικολογική ευαισθησία (συνεπώς θεωρεί την εξόρυξη χρυσού από το κράτος ή την ιδιωτική πρωτοβουλία ως a priori εσφαλμένη).


Ο σχηματισμός πλειοψηφίας είναι το μόνο εύκολο σε μια τέτοια απόφαση, ωστόσο το πρόβλημα βρίσκεται στην απουσία επαρκούς διαβούλευσης. Το στοιχείο της διαβούλευσης, ως το ζωτικής σημασία κομμάτι που προηγείται της ψήφισης του νόμου, ώστε όταν έπεται η εφαρμογή του νόμου κάθε μειοψηφία να προστατεύεται και να μη γίνεται έρμαιο μιας αυθαίρετης πλειοψηφίας, σε μια τέτοιου τύπου ιντερνετική ψηφοφορία αφήνεται στην τύχη του, στο που θα κάτσει η μπίλια ανάμεσα στο θυμικό και στη λογική των πολιτών. Το προβάδισμα της έμμεσης αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας έναντι της άμεσης δημοκρατίας μπορεί να γίνει πιο ευκρινές, αν συλλάβουμε με τη φαντασία μας την ιδεατή εκδοχή των δυο μορφών πολιτευμάτων. Σε μια ιδεατή κοινοβουλευτική δημοκρατία , το αλάθητο της κοινοβουλευτικής διαδικασίας και των σχέσεων σεβασμού μεταξύ πλειοψηφίας και μειοψηφίας μπορεί να εξασφαλιστεί με κανονιστικό τρόπο (μέσα από συνταγματικές επιταγές και κυρώσεις σε όσους παραβιάζουν τα καθήκοντα με τα οποία συνδέεται το πολιτικό τους αξίωμα). Αντίθετα, σε μια αμεσοδημοκρατική blogόσφαιρα ακόμα κι αν η επικοινωνία μεταξύ των χρηστών κατά τη διάρκεια μιας καθολικής ηλεκτρονικής ψηφοφορίας ακουμπήσει ταβάνι σε επίπεδο επιχειρημάτων, ποτέ δε θα μπορούσε να εξασφαλιστεί κανονιστικά (γιατί η διεξαγωγή διαλόγου μέσα στα πλαίσια που βάζει κάποιος άλλος, κυρίαρχος της βούλησής μας θα αποτελούσε παραβίαση της τόσο θεμελιώδους για τα blogs ελευθερίας της γνώμης, άρα κάθε απόφαση όσο σύμφωνη προς τα συμφέροντα του λαού κι αν ήταν, όσο προϊόν διαδικασιών λαϊκής κυριαρχίας κι αν φαινόταν θα έπασχε από ετερονομία. Στην προσπάθειά μας να εξασφαλίσουμε μεγαλύτερη αυτονομία θα αυτοπαγιδευόμασταν στην ετερονομία, στην προσπάθειά μας να προστατευτούμε από τις αυθαίρετες αποφάσεις μιας εκλεγμένης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας θα γινόμασταν οι ίδιοι καταπιεστές αν ήμασταν με την πλειοψηφία και καταπιεζόμενοι αν τασσόμασταν υπέρ της μειοψηφικής επιλογής). Επομένως, όσο ορθολογική (αρμονία λογικής και θυμικού) και δημοκρατική (αλληλεγγύη μεταξύ πλειοψηφίας και μειοψηφίας) κι αν προέκυπτε η κρίση του σοφού λαού, πάντα θα κόλλαγε πάνω της μια ρετσινιά τυχαιότητας που θα καθιστούσε την επιτυχή έκβαση κάθε παρόμοιας διαδικασίας θρίαμβο των εμπλεκόμενων πολιτών κι όχι αυτονόητη επιβεβαίωση της δημοκρατίας.

Μια άλλη προβληματική που ξετυλίγεται γύρω από την έκφραση της λαϊκής βούλησης μέσω δημοψηφισμάτων, είναι αφενός το «ποιος» κι αφετέρου το «πώς» τίθεται το ερώτημα επί του καλείται να αποφασίσει ο κυρίαρχος λαός. Πριν απαντήσουμε στο «πώς» πρέπει να βρούμε ποιος νομιμοποιείται να θέτει ερωτήματα επί των οποίων καλείται η κοινωνία να αποφασίσει για το μέλλον της. Σε μια κοινοβουλευτική δημοκρατία δεν μπορούμε να σκεφτούμε κανέναν άλλο παρά μονάχα την πλειοψηφία ως κυρίαρχο να θέτει το ερώτημα. Τι είναι αυτό όμως που νομιμοποιεί μια κυβερνητική πλειοψηφία με χρονικό ορίζοντα τεσσάρων ετών να θέτει κρίσιμα ερωτήματα που επηρεάζουν την καθημερινότητα των τωρινών αλλά και των μελλούμενων πολιτών; Αφού προηγουμένως ορίσαμε την ιδεατή δημοκρατία ως ένα αρμονικό balance μεταξύ των συχνά αντίρροπων δυνάμεων της πλειοψηφίας και της μειοψηφίας, θα ήταν ασυνεπές να χαρίσουμε στην πλειοψηφία το προνόμιο να υποβάλλει ερωτήματα και να ερμηνεύει κατά το δοκούν τις ερμηνευόμενες απαντήσεις.
Στην άμεση δημοκρατία το ερώτημα θα μπορούσε να τίθεται από ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα (μια προσπάθεια υπέρβασης, ή μάλλον συγκάλυψης του αναπόφευκτου της πλειοψηφίας που εγείρει κάθε ζήτημα που τίθεται επί τάπητος) της τοπικής κοινωνίας ή ολόκληρης της επικράτειας. Ποιος θα καθορίσει όμως αν ένα θέμα αφορά την τοπική κοινωνία, άρα μόνο οι κάτοικοι της συγκεκριμένης περιοχής μπορούν να αποφασίσουν, ή αν έχει προεκτάσεις στους κατοίκους όλης της χώρας (π.χ. μια επένδυση που συμβάλλει στην οικονομική ανάπτυξη μιας περιοχής με περιβαλλοντικό κόστος για το ευρύτερο οικοσύστημα); Πάλι στην πλειοψηφία καταλήγουμε. Καθώς ξετυλίγουμε το κουβάρι, μπαίνουμε όλο και βαθύτερα στο φαύλο κύκλο της πλειοψηφίας, στο δούρειο ίππο για να περάσει ο αυταρχισμός πιο εύπεπτα στο εύθραυστο στομάχι της δημοκρατίας. Η αρχή της πλειοψηφίας είναι συνεπώς το αναγκαίο κακό, χωρίς την οποία κανείς δε θα νομιμοποιείται ποτέ να θέτει ερωτήματα, τα οποία μέσω των απαντήσεών τους συμβάλλουν στην κοινωνική αλλαγή (πρόοδο ή οπισθοδρόμηση).
Ακόμα κι αν απαντήσουμε στο θεωρητικής φύσης ερώτημα του «ποιος», πάντα θα έρχεται πιεστικό σαν ορμητικός χείμαρρος, σαν μια θηλιά που μας πνίγει το καθημερινό ερώτημα του «πώς». Αν θεωρήσουμε την όποια πλειοψηφία (Κοινοβούλιο, λαϊκή συνέλευση) ως νομιμοποιημένη να θέσει τα κρίσιμα ερωτήματα στην ετυμηγορία της κοινωνίας των πολιτών, θα πρέπει να της αναγνωρίσουμε και την αρμοδιότητα να καθορίζει το περιεχόμενο των ερωτημάτων. Αυτό εγκυμονεί τεράστιους κινδύνους αλλοίωσης της λαϊκής βούλησης, είναι μια ισορροπία σε τεντωμένο σχοινί, εκεί που ο λαός φαίνεται ότι κερδίζει την αυτοδιάθεσή του στην ουσία έρχεται προ τετελεσμένων και καταλήγει να νομιμοποιήσει με την φαρδιά-πλατιά υπογραφή του αυτό που θα ήθελε πάση θυσία να αφήσει ανομιμοποίητο. Για παράδειγμα, μια κυβέρνηση που έχει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία ή μια διοίκηση της γειτονιάς που έχει την πλειοψηφία της λαϊκής συνέλευσης, θα μπορούσε να διαμορφώσει ως εξής το ερώτημα σχετικά με την επένδυση στις Σκουριές για να αποσπάσει τη συναίνεση των πολιτών «είστε υπέρ των ιδιωτικών επενδύσεων;». Αν σε αυτό το ερώτημα, η πλειοψηφία της κοινωνίας απαντούσε θετικά, θα έδινε το πράσινο φως σε κάθε «επένδυση» ανεξαιρέτως (ακόμα και στην ιδιωτικοποίηση των υδάτινων πόρων, ακόμα και στην υποβάθμιση του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος), αν απαντούσε αρνητικά θα έβαζε τα χέρια της και θα έβγαζε τα μάτια της οδηγώντας σε μια μονοπωλιακή κρατικοποίηση του συνόλου της οικονομικής δραστηριότητας της χώρας (π.χ. απαγόρευση επενδύσεων σε ξενοδοχεία, σε χώρους αναψυχής, σε γεωργικές και κτηνοτροφικές μονάδες).

Έστω και ψευδεπίγραφα, έστω και στη μαρκίζα των προεκλογικών τους προγραμμάτων, τα πολιτικά κόμματα αισθάνονται την ανάγκη να αναδίδουν ένα άρωμα στοχεύσεων στη βάση αρχών διανεμητικής δικαιοσύνης (ανάλογα με το ιδεολογικό στίγμα του κάθε κόμματος). Η κοινοβουλευτική δημοκρατία μπορεί να λειτουργήσει ως ένας τρόπος υπέρβασης του καφενειακού λόγου, ως ένας τρόπος διείσδυσης της λογικής στην άκριτη σφαίρα του θυμικού. Αν το στοιχείο της διαβούλευσης (ανταλλαγή επιχειρημάτων και συναπόφαση) λάμψει διά της απουσίας του και οι αποφάσεις παίρνονται αποκλειστικά στη βάση της λαϊκής θυμοσοφίας που θα εκφράζεται μέσω της τεχνολογίας, τότε υπάρχει πράγματι κίνδυνος τεχνοφασισμού. Κανείς δεν μπορεί να μας πείσει ότι ένας λαός που εκλέγει κάθε φορά και χειρότερους αντιπροσώπους για να τον εκπροσωπήσουν, θα διαφέντευε με αξιοκρατία, δικαιοσύνη και κοινωνική πρόοδο ο ίδιος τις τύχες του ακόμα και σε ένα ιδεατά οργανωμένο αμεσοδημοκρατικό μοντέλο.
Ένα αμεσοδημοκρατικό μοντέλο για να λειτουργήσει προς όφελος της κοινωνίας και για να καταστήσει την κοινοβουλευτική δημοκρατία παρελθόν, απαιτεί υπέρβαση του θυμού και της οργής, ώστε να γεννηθεί η δυσπιστία, η οποία με τη σειρά της θα φέρει στο προσκήνιο την κριτική ικανότητα, που αποτελεί τη μαγιά κάθε πρότασης. Όλες οι προτάσεις για βελτίωση της θέσης των κοινωνικών υποκειμένων οφείλουν να εκκινούν από μια σταγόνα θυμικού και να εκβάλλουν στον ωκεανό της λογικής, οφείλουν να χτίζουν το παλάτι της ουτοπίας σμιλεύοντας τη σκληρή πέτρα της πραγματικότητας. Οι «Αγανακτισμένοι» του Συντάγματος και του Λευκού Πύργου καθηλώθηκαν στην οργή κι έγιναν βούτυρο στο ψωμί των Μ.Μ.Ε. και της τότε κυβέρνησης που υπέγραψαν τελεσίδικά τον εκφυλισμό τους και έκλεισαν τη συγκεκριμένη πρωτοβουλία με συνοπτικές διαδικασίες στο χρονοντούλαπο της ιστορίας.

Ανακεφαλαιώνοντας και με κίνδυνο να μου προσαφθεί η κατηγορία του εχθρού της τεχνολογίας και της ανόθευτης, άμεσης έκφρασης της λαϊκής βούλησης, θα ήθελα να τονίσω ότι συμμερίζομαι στον ύψιστο βαθμό την ανάγκη για μια περισσότερο συμμετοχική δημοκρατία. Η παράκαμψη της παντοκρατορίας των γραφειοκρατικών εσωκομματικών διαδικασιών (μέσα από τη δυνατότητα να ψηφίζουμε στις εκλογές κατά προτίμηση πρόσωπα, ακόμα κι αν ανήκουν σε διαφορετικούς κομματικούς σχηματισμούς) και του αρχηγοκεντρικού μοντέλου οργάνωσης σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής (πατριαρχική εξουσία στην οικογένεια, εργοδοτική εξουσία στην επιχείρηση, πρωθυπουργική εξουσία σε Βουλή και Κυβέρνηση) αποτελεί διαχρονικό αίτημα όλο και πιο επίκαιρο στην ευνουχισμένη δημοκρατία του καιρού μας. Μια δημοψηφισματικού τύπου ηλεκτρονική αμεσοδημοκρατική μπορεί να λειτουργήσει σε σύμπνοια με τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς, χωρίς να χρειάζεται να γκρεμίσουμε τα πάντα από τη ρίζα με το φόβο το καινούριο που θα χτίσουμε να μη βρει φλέβα στη γη για να βλαστήσει. Για παράδειγμα, κάθε νόμος της Βουλής θα μπορούσε να τίθεται σε προληπτικό έλεγχο συνταγματικότητας μέσω δημοψηφίσματος. Αν οι πολίτες θεωρούν το περιεχόμενό του αντισυνταγματικό θα παραπέμπεται σε ανεξάρτητο Συνταγματικό Δικαστήριο για οριστικό κι αμετάκλητο check up της συνταγματικότητας. Για να ενισχυθεί η ζωτικής σημασίας για κάθε δημοκρατία που σέβεται τον εαυτό της αρχή της διαβούλευσης, οι δικαστές του Συνταγματικού Δικαστηρίου θα έχουν τη δυνατότητα να προτείνουν βελτιώσεις και να αναπέμψουν το νόμο με τη μορφή νομοσχεδίου πια στη Βουλή. Με αυτό τον τρόπο κινητοποιούνται σε ένα διαρκές feedback τα αντανακλαστικά της κοινωνίας και η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης ως αντίβαρα στις αυθαιρεσίες της νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας.

Κλείνοντας αυτή τη σύντομη παρουσίαση διαφόρων πτυχών προβληματικής γύρω από την άμεση δημοκρατία, θα ήθελα να καταλήξω ότι το forum της κοινωνίας των πολιτών εκτός από έναν δημοσκοπικού χαρακτήρα τρόπο σφυγμομέτρησης του παλμού της κοινωνίας, μπορεί να αποτελέσει βασικό υποστήριγμα της αρχής της διάκρισης των εξουσιών. Ωστόσο, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι η ποιότητα της δημοκρατίας μας δεν αλλοιώνεται τόσο από την αναρχία της μειοψηφίας, αλλά από την τυραννία της πλειοψηφίας και η αμεσοδημοκρατική διαδικασία συχνά καταλήγει να γίνει η πιο τυραννική μορφή έκφρασης της βούλησης μιας κοινωνίας, καθώς η διαμόρφωση του ερωτήματος, η θέση του σε διαβούλευση και η νομιμοποίησή του μέσω της επιλογής των πολλών περνάνε από το χέρι της πλειοψηφίας αφήνοντας τις διαφωνούσες μειοψηφίες απλούς θεατές κατά την απόφαση και σκληρά καταπιεζόμενες κατά την εφαρμογή. Το κλειδί για να ανοίξουμε το κατώφλι μιας πιο φιλόξενης δημοκρατίας είναι η διαβούλευση, η επιβολή της γνώμης των πολλών παραβιάζει ανοιχτές θύρες, φέρνει την τυραννία από την πίσω πόρτα και κάνει τις μειοψηφίες να αναζητούν εναγωνίως έξοδο κινδύνου…

Δεν υπάρχουν σχόλια: