λευτεριά στο χύμα τσίπουρο - ο φασισμός του ΟΟΣΑ δεν θα περάσει!
Το nomikithess.gr είναι ένα σάιτ από τους και για τους φοιτητές της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ. Στο nomikithess μπορεί να δημοσιεύσει ο καθένας ο,τιδήποτε θέλει (ανακοίνωση, άρθρο κλπ) πατώντας απλώς δεξιά στην επιλογή "άποψη" ή στέλνοντας στο μέσω facebook ή μέιλ.

Δευτέρα, 22 Απριλίου 2013

Η ρίζες και η εξέλιξη της φιλοσοφίας, η επίδραση στην επιστήμη και τα επαναστατικά κινήματα - Μέρος 1ο: Απο την πρωτόγονη στην Αρχαιοελληνική κοσμοαντίληψη. Του Δημήτρη Πλιακογιάννη

απο Black Jaguar
Μέρος 1ο: Απο την πρωτόγονη στην Αρχαιοελληνική κοσμοαντίληψη 

(εισαγωγή θα συμπληρωθεί πιο μετά. Λείπει η έμπνευση)

 Η ιστορική αναδρομή στην διαμόρφωση των πρώτων πολιτισμών - Η λάμψη της μυθολογικής/πρωτόγονης Φιλοσοφίας


Οι πρώτοι αρχέγονοι πολιτισμοί δεν είχαν κανένα πρόβλημα, αλλά και διαφορετική επιλογή, απο το να αντιμετωπίσουν τον κόσμο ως ολότητα: συγκροτώντας κοινωνίες και αναβαθμίζοντας την αντίληψη του για τον εαυτό του και την θέση του μέσα στον κόσμο, ο άνθρωπος αδυνατούσε να συλλάβει το μεγαλείο της φύσης στις επιμέρους/ειδικές πλευρές του, να βγάλει αυτό που λέμε επιστημονικές πεποιθήσεις. Βρέθηκε αδαής μπροστά σε έναν κυκεώνα φαινομενικά άσχετων φαινομένων, σε εκατομμύρια αισθητηριακά ερεθίσματα, για τα οποία δεν μπορούσε να δώσει κάποια εξήγηση πέρα απο την αισθητηριακή/εμπειρική επαφή. Και έτσι περιορίστηκε, λόγω τις πολυπληθούς εμπειρικής επιφόρτισης, στην έσχατη λύση του να στραφεί σε αυτά που μπορούσε να απαντήσει : να στραφεί στον εαυτό του, το μόνο πράγμα που μπορούσε να ελέγξει και να αντιληφθεί ότι τα πάντα γύρω του αποτελούν μία ενότητα των πραγμάτων που δεν μπορεί να απαντήσει, αλλά που κάπως έβλεπε να σχετίζονται και να εξασφαλίζουν την συνέχεια στην ζωή : ο κύκλος της ζωής και του θανάτου, η τροφική αλυσίδα, ο κύκλος του νερού, η εναλλαγή των εποχών και η επιρροή αυτού στην γεωργία, είναι μερικές μόνο απο τις ενότητες-αντιθέσεις που αντιλήφθηκε ο άνθρωπος και που δόμησαν μια πιο σφαιρική και αφηρημένη συνείδηση για τον κόσμο γύρω του.
Ο άνθρωπος αυτός μπορεί σε ένα εμπειρικό επίπεδο να αξιοποιήσει την εμπειρία του ( ξέρει πχ ποια φίδια είναι δηλητηριώδη) και ακόμα να δώσει πρακτικές λύσεις σε προβλήματα για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του. Αυτό που του λείπει είναι η μνήμη, η συνέχιση της εμπειρίας για τους επόμενους, το ποιοτικό αναβάθμισμα της εμπειρίας, η θεωρία. Όλα αυτά θα έρθουν πολύ μετά, όταν θα ΄φυγει απο τον ανθρωποκεντρισμό, θα συγκροτήσει κοινωνίες, οι οποίες για να επιβιώσουν χρειάζονται συλλογική εμπειρία, μνήμη, σχεδιασμό της πράξης και όχι εμπειρική δράση, ενιαία συμφωνία στις ανάγκες και τελικά στην κοσμοαντίληψη. Παρόλα αυτά, ο άνθρωπος αυτός δεν παύει να φιλοσοφεί, σε ένα επίπεδο ανθρωποκεντρικό και εμπειριοκρατικό/φυσιολατρικό. Έτσι, η κοσμολογία, όπως και κάθε τι στην καθημερινότητά του, τον αφορά μόνο στο επίπεδο που καλύπτει τις άμεσες ανάγκες του και δεν έχει κάποιο χρέος να βαθύνει και να απαντήσει. Αργότερα, όταν θα βγάλει τον εαυτό του απο το κέντρο, θα αντιληφθεί την ανάγκη μιας φιλοσοφικής κοσμογονικής απάντησης.
Η κοσμοαντίληψη του, όντας λοιπόν βασικά ανθρωποκεντρική (έκανε τον εαυτό του κέντρο της ύπαρξης, γιατί δεν μπορούσε να βρεί κάποιο άλλο), οδήγησε στην μεταφυσική αφαίρεση των κινητήριων δυνάμεων και ενοτήτων αυτής της πολύπλοκης πραγματικότητας : κάθε φαινόμενο θεωρούταν εκδήλωση κάποιας προσωποποιημένης βούλησης, η φύση γύρω του και τα ανεξήγητα φαινόμενά της εξηγούταν με βάση κάποια θεϊκή παρέμβαση, που εξουσίαζε τις φυσικές δυνάμεις. Κάνει τελετουργίες για να εξασφαλίσει την επιβίωση του γένους, καθώς νιώθει στο έλεος δυνάμεων που δεν μπορεί να εξηγήσει. Πλάθει θεούς και πνεύματα σαν αυτόν.Θεούς που ωστόσο δεν είναι έξω απο την φύση, αν και αθάνατοι. Είναι κομμάτια της, που συμμετέχουν στη κίνηση της (πχ ινδουϊσμός, μητέρα-γη στον Ελλαδικό χώρο).


Όντας και αυτός κομμάτι της φύσης ( στη φύση η κυριαρχία του θυληκού είναι σύνηθες μοτίβο πχ μέλισσες) και θεωρώντας την γή ως την ύστατη πηγή επιβίωσης του ( κοινωνίες πρωτοαγροτικές), δοξάζει την γυναίκα. Συγκροτεί τις πρώτες μητριαρχικές κοινωνίες, όπου η ιέρεια της μητέρας-γης την αντιπροσωπεύει στις φάσεις της, ανάλογα με αυτές της γυναικείας εξέλιξης και του φεγγαριού. 
Το πνεύμα δεν είναι ξεκομμένο απο την ύλη, αλλά όλες οι μεταφυσικές οντότητες αντικατοπτρίζουν κομμάτια που εμπειρικά αντιλαμβάνονταν ( ο Θεός είναι ο ποταμός και όχι κάποιο πνευματικό ον). Η φύση για αυτον είναι αυθύπαρκτη, μια έννοια που θα ξανααπασχολήσει την ιστορία με τον ερχομό του διαλεκτικού υλισμού ( Μαρξ, Ενγκελς) και της επιστημονικής θεμελίωσης του (Αινστάιν, Λέννιν).Η ύλη είναι αυθύπαρκτη και ο ιδεαλισμός της σχέσης ύλης-πνεύμα και η δημιουργία απο ένα ανώτερο πνευματικό όν είναι έννοιες άγνωστες.
Έτσι, ο αδαής αυτός άνθρωπος, ο συνδεδεμένος με την φύση και των συνάνθρωπο του με μία σχέση μεταφυσικού εξωραϊσμού, αυτός που είχε μια μικρή σχέση με την γή και την επιστήμη επεξεργασίας των αγαθών της, οικοδομεί τα γένη και, με όπλο τον μεταφυσικό υλισμό, την πρώτη μορφή κοσμοαντίληψης στην ανθρωπότητα, ξεκινά το βάδισμα του στην ιστορία...

Το φυλογενετικό στάδιο ανάπτυξης

Mε την ανάπτυξη των γνώσεων για την επιβίωσή του και την δημιουργία ευρύτερων κοινωνικών σχηματισμών, περνάμε αισίως σε αυτό το στάδιο που ονομάζεται στην επιστήμη της ιστορίας ως φυλογενετικό στάδιο: τα σταθεροποιημένα γένη, με μια σχετική φυλετική ομοιομορφία, αρχίζουν να σταθεροποιούνται ή να αναζητούν την σταθεροποίηση. Μετά απο συνεχείς μετακινήσεις και πολεμικές συγκρούσεις, διαμάχες και συγκρούσεις θεολογιών και κοσμοαντιλήψεων, συγκροτούνται σιγά-σιγά τα πρώτα βασίλεια. Οι διάφορες μετακινήσεις και συγκρούσεις μεταξύ των φυλών/γενών αντικατοπτρίζεται στην μυθολογία των λαών, μια γλαφυρή προσπάθεια ανθρώπων, που δεν είχαν ανακαλύψει ακόμα την γραφή, να διατηρήσουν την ιστορική μνήμη.
Έτσι, πχ στην ελληνική μυθολογία η τιτανομαχία δεν συμβόλιζε τίποτα άλλο απο τις συγκρούσεις των πρώτων ελλαδικών αυτόχθωνων φύλων με τους ερχόμενους Αχαιούς. Μάλιστα, η σύγκρουση των δύο πολιτισμών διεμόρφωσε ένα νέο κοινωνικό στάτους, που και πάλι αντικατοπτρίζεται στην μεταβολή των κοσμογονικών μύθων: ενώ οι πρώτοι μύθοι μιλάν για τα πρωτεία της Μητέρας-Γης, τώρα τα πρωτεία στην δημιουργία παίρνει ο Ουρανός. Εμφανίζονται ξαφνικά μύθοι για τον Δία που βιάζει γυναίκες, τον Διόνυσο, για τους τιτάνες που κυνηγούσαν την Ήρα, για τον Ποσειδώνα που συγκρούεται με την Αθηνά για την ηγεμονία της Αθήνας. Όλα αυτά ακριβώς δείχνουν την σύγκρουση ανάμεσα στην μητριαρχική-ντόπια εξουσία των ιερατείων των προελληνικών φύλων και την πατριαρχική εξουσία των Αχαιών. Η σύγκρουση καταλήγει σε κάποιου είδους κοινωνικού συμβολαίου στον Ελλαδικό χώρο, που στον χώρο της μυθολογίας αντικατοπτρίζεται στο δωδεκάθεο: έξι γυναίκες, έξι άντρες. Αργότερα, και όταν εδραιώθηκε πλήρως η ανδρική κυριαρχία, οι άρρενες Θεοί έγιναν 7 (μπήκε ο Διόνυσος, έφυγε η Εστία), ενώ ο Δίας πήρε τα πρωτεία του ανώτατου όλων των Θεών. Όλα αυτά θα ήταν γλαφυρά αναγνώσματα, αν δεν καθρέπτιζαν πραγματικές καταστάσεις στον ελλαδικό χώρο. 
Έτσι, οι αλλαγές οι κοινωνικές και το πέρασμα σιγά-σιγά, με τις μετακινήσεις πλυθησμών, τις σταθεροποιήσεις και την συγκρότηση των φυλετικών βασιλείων, στην δουλοχτησία εκφράζεται στους μύθους τις εποχής εκείνης και τους μετασχηματισμούς στους οποίους υπέκειντο ανα την εποχή. Βέβαια, οι κοσμογονικοί μύθοι των αρχαίων δεν είναι ιδεαλιστικοί, δεν μιλάν για την ύπαρξη του κόσμου απο το πνεύμα, προβάλλοντας έτσι και την υλιστική φιλοσοφία των λαών που πλάσαν τους μύθους αυτούς. (Αν και το θέμα της ιστορικότητας της μυθολογίας δεν είναι το παρόν, υπόσχομαι να πιαστεί σε επόμενο κείμενο, το οποίο θα αναλύσει διεξοδικότερα το ζήτημα). Η παγκόσμια ανάπτυξη και οι συγκροτήσεις δεν έγιναν ταυτόχρονα σε όλα τα μήκη και πλάτη της υφηλίου, αλλά ωστόσο κοινό στοιχείο είναι ότι επιταχύνθηκαν αυτοί οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί απο την ανακάλυψη του σιδήρου και την επεξεργασία του, του υλικού που γέννησε τις αυτοκρατορίες.
Στην Μεση ανατολή, η ανακάλυψη και κατεργασία του εκτόξευσε την παραγωγικότητα σε μεγάλα για την εποχή ύψη, δημιουργώντας τόσο το αναγκαίο παραγωγικό πλεόνασμα για την συντήρηση όλο και μεγαλύτερων αυτοκρατοριών, αλλά φέρνοντας και τομές τόσο στην επιστήμη (μεταλλουργία, χρήση στην γεωργία κτλ) όσο και στην τέχνη του πολέμου. Με την παράλληλη αύξηση του εμπορίου κατά τον 6ο αιώνα π.χ. ( και σε αυτόν τον τομέα ο σίδηρος παίζει καθοριστικό ρόλο), συγκροτούνται στην μεσόγειο διάσπαρτα ισχυρές βιοτεχνικές και εμπορικές πόλεις, εμπλουτίζονται οι γεωγραφικές γνώσεις, αναπτύσονται οι διεθνείς σχέσεις και συναλλαγές. Η κίνηση του χρήματος δεν θα αργήσει να έρθει, βάζοντας το δικό της λιθαράκι στην κοινωνική εξέλιξη. Στους επόμενους αιώνες (5ο,4ο,3ο....) δεν θα αργήσει να γενικευθεί η κτηνοτροφία και η χρήση των βοωειδών στην παραγωγή, θα γίνει γνωστή η χρήση της μηχανικής και της υδραυλικής, θα εμπλουτιστεί η γεωργία και η πολεμική τέχνη. 
Πλέον, με την γνώση της χρήσης εργαλείων, της επεξεργασίας μετάλλων, το εμπόριο, την χρήση του τροχού και του αρότρου, την συνεχή επαφή και τον εμπλουτισμό της σχέσης με την γή, το χτίσιμο των νερόμυλων κτλ, η παραγωγικότητα των κοινωνιών αναπτύσεται με ταχείς ρυθμούς, σε σημείο που οι άνθρωποι είναι πλέον δυνατό να παράγουν παραπάνω αγαθά απο αυτά που χρειάζονται, να παράγουν υπεραξία. Εδώ, βασίζεται η γέννηση της δουλοκτησίας.

Ο δουλοκτητικός τρόπος παραγωγής  
(από προηγούμενο μου κείμενο στο politikikrisi.gr)
Στα διάφορα φυλογενετικά στάδια ανάπτυξης, στις νομαδικές κοινωνίες, όπου δεν υπήρχε σταθερή ιδιοκτησία και κοινωνικό πλεόνασμα και οι κοινωνίες δεν ήταν αυστηρά ιεραχικά δομημένες, αλλά κινούταν με βάση την επιβίωση και την ανάγκη, κυριαρχούσε, καθώς οι άνθρωποι ψάχναν όλο και μονιμότερο σημείο εγκατάστασης, η σύγκρουση μεταξύ των αυτόχθωνων λαών, που είχαν ήδη σταθεροποιηθεί σε μία περιοχή, και των νομαδικών λαών, που μετανάστευαν με σκοπό την εποίκιση των εύγονων περιοχών. Τα νέα φύλα υποδούλωναν τα παλαιά και οι αιχμάλωτοι είτε σκοτώνοταν είτε ενσωματώνοταν στο γένος. Όσο όμως οι κοινωνίες όλο και σταθεροποιούταν ανά τις γενιές και ξεκίνησε να παράγεται ένα κοινωνικό πλεόνασμα απο την σταθερή σχέση ιδιοκτησίας με την γή, και ενώ αυξάνοταν οι κοινωνικές ανάγκες με την ασφάλεια και σταθερότητα της ζωής, για να μπορέσει να διατηρηθεί το γένος το νέο που εποικούσε χρειάζοταν την άμισθη και σχεδόν ρομποτική, ζωϊκή, απρόσωπη, αλγεδονική εργασία ενος κομματιού της κοινωνίας, ώστε με την παραγωγή των αναγκαίων πόρων με το ελάχιστο κόστος της φυσικής εξόντωσης αυτών που δούλευαν, παράγοταν κέρδος που βοηθούσε την κοινωνία να απαντήσει στις αυξήμενες ανάγκες της και να αναπτυχθεί.

Την αναγκαία αυτη εργατική δύναμη παρείχαν οι δούλοι, που με την απεριορίστη δυνατότητα εκμετάλλευσης τους σε όλα τα επίπεδο και χωρίς μέτρο, σε συνδιασμό με την χαμηλή τιμή τους, έκαναν δυνατή την παραγωγή, αρχικά, του αναγκαίου πλεονάσματος για την επιβίωση της αρχαίας κοινωνίας. Είναι μια εξέλιξη αντικειμενικά αναγκαία, καθώς η εκμετάλλευση αυτή ήταν ο μόνος τρόπος επιβίωσης των κοινωνιών και παραγωγής υπεραξίας, καθώς τόσο η σε πλάτος περιορισμένη έκταση γης, σε συνδιασμό με το μικρό πλυθησμό που να μπορεί να εκμεταλλευτεί ακόμα και αχανείς εκτάσεις, όσο η σε βάθος ελάχιστη ενασχόλιση και γνώση της γης στους αρχαίους πολιτισμούς (που δεν είχαν ακομη αναπτύξη τεχνικές και μεθόδους καλλιέργειας και παραγωγής του μέγιστου πλεονάσματος με μικρότερη προσπάθεια) δεν άφηνε άλλα περιθώρια παραγωγής πλεονάσματος. Απο τότε που οι άνθρωποι σταμάτησαν να μετακινούνται, απέκτησαν σταθερή σχέση με την γή, μεγάλωσαν τις κοινωνίες τους, παρήγαγαν πλεόνασμα, χρειάζοταν μία εξουσιαστική σχέση που να διαχειρίζεται την παραγωγή και  την διανομή αυτού στο κοινωνικό σύνολο. Και επειδή η ιεραρχία φέρνει την εξουσία, και η εξουσία διαφθείρει, η ιστορική αναγκαιότητα γέννησε τις ταξικές κοινωνίες, με πρώτη αυτής την δουλοκτητική, όπου η βασική αντίθεση που κινεί τα νήμματα στις σχέσεις παραγωγής είναι αυτή του δούλου και του δουλοκράτη. Πλέον, οι υποδουλωμένοι πλυθησμοί έχουν χρησιμότητα: δεν επιλέγεται ο θάνατος των υπόδουλων, ούτε η ενσωμάτωση στο γένος, αλλά η μετατροπή σε δούλους, που αγοράζεται, πουλιέται σαν να είναι αντικείμενο. Και όχι οποιοδήποτε αντικείμενο: η κατοχή των δούλων όριζε και την θέση κάποιου στην κοινωνική αλυσίδα. Για παράδειγμα, στην Αρχαία Αθήνα, ο Νικίας, ένας αριστοκράτης, δημοκρατικός, κατείχε εκατοντάδες δούλους, που του εξασφάλιζαν εξουσία και κοινωνικά αξιώματα. (Στο ζήτημα της συγκρότησης των πρώτων κοινωνιών πολλά σημαντικά και πιο διεξοδικά ζητήματα αναλύονται απο τον Ένγκελς στο " Η ατομική ιδιοκτησία και η καταγωγή της οικογένειας").
Έτσι, πλέον περνάμε απο το φυλετικό τρόπο οργάνωσης στις ταξικές κοινωνίες, με την εμφάνιση της ατομικής ιδιοκτησίας και της δουλοκτησίας. Ειδικά για την Ελλάδα, η ιδιοκτησία δούλων ατομικώς προσδιορισμένων, δηλαδή ως ξεχωριστές μονάδες ( σε αντίθεση με τον ασιατικό τρόπο παραγωγής, όπου η υποδούλωση αφορούσε ολόκληρες κοινότητες και η κάρπωση του υπερπροϊόντος γίνοταν σε κρατικό επίπεδο από την εκάστωτε άρχουσα ολιγαρχία), η ατομική ιδιοκτησία, η ανεπτυγμένη γεωργία και η εκτεταμένη χρήση βοωειδών στην παραγωγή, το ανεπτυγμένο εμπόριο ανάμεσα στις αποικίες ( που χτίστηκαν απαντώντας στο πρόβλημα επιβίωσης στην ανεπαρκή ελληνική ενδοχώρα) και οι επεκτατικοί πόλεμοι συνθέτουν το κοινωνικοοικονομικό μοντέλο της περιοχής, τον συγκεκριμένο τρόπο παραγωγής, στον οποίο η ιδιωτική δουλεία-εκμετάλλευση έπαιζε πρωταρχικό ρόλο, ήταν απαραίτητη οικονομική και κοινωνική συνθήκη τόσο για την επιβίωση των κοινωνιών όσο και για την ανάπτυξή τους, ώστε να φτάσουμε στο επίπεδο των αγώνων για την δημοκρατία. Προφανώς, υπήρχαν ανισομετρείες και ασυνέχειες στην εξέλιξη των λαών σε αυτά τα στάδια: δεν έγιναν οι μετασχηματισμοί αυτοί με τον ίδιο τρόπο, την ίδια περίπου στιγμή, με τα ίδια χαρακτηριστικά. Ωστόσο, σε ένα γενικότερο επίπεδο, αυτοί μετασχηματισμί ορίζουν την πορεία της ιστορικής και κοινωνικής εξέλιξης του ανθρώπου, και παρά τις τυχαίες και τοπικές/χρονικές διαφοροποιήσεις, η ουσία της κίνησης της πραγματικότητας είναι πάνω κάτω η ίδια. Και αυτό γιατί σε όλο τον κόσμο υπήρχαν ανάγκες ίδιες που έπρεπε να καλυφθούν, και όμοιως υπήρχε και επιστημονική και τεχνική αμάθεια, ως προς την επιβίωση. Έτσι, η κβαντική της ιστορικής πραγματικότητας έκανε πάλι το θάυμα της: το τυχαίο, το διαφορετικό, η παρέκκλιση υπήρχε, μέσα σε ένα προκαθορισμένο ωστόσο απο τις συνθήκες πλαίσιο.
Ο νέος τρόπος οργάνωσης της κοινωνίας και της παραγωγής-διανομής του πλεονάσματος και της υπεραξίας γέννησε και νέες κοσμοαντιλήψεις και φιλοσοφικά ρεύματα και στοχασμούς. 

Η γέννηση της φιλοσοφίας των ταξικών κοινωνιών: Η φιλοσοφία στον αρχαίο ελληνικό κόσμο

(Κανονικά, η μελέτη της φιλοσοφίας στον αρχαίο κόσμο θα καθιστούσε αναγκαίο ένα αυτοτελές σύγγραμα. Επειδή ωστόσο ο στόχος του παρόντος-μεγάλου- κειμένου είναι περισσότερο η ιστορική καταγραφή της εξέλιξης των φιλοσοφικών ρευμάτων ανα την ιστοριά και όχι η περιγραφική της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας  ή ιστορίας, μόνο επιγραμματικά θα σταθούμε στα σημαντικότερα ρεύματα και τα σημαντικότερα ιστορικά στοιχεία γέννησής τους. Σε διαφορετικό κείμενο ίσως να αναλυθούν περισσότερο τα ρεύματα.)
Η γέννηση του υλισμού

Στις πρωτοσυγκροτημένες δουλοκτητικές κοινωνίες της Ασίας (Κίνα, Ινδίες, Μεσοποταμία) και της Αιγύπτου διαμορφώθηκαν τα πρώτα φιλοσοφικά συστήματα, στα οποία το θεολογικό/μυθολογικό στοιχείο που αναφέρθηκε πιο πάνω κυριαρχούσε. Δεν υπήρχε συγκροτημένη φιλοσοφική σκέψη, με μία έννοια έκφρασης κοινωνικών ομάδεων και εμβρυακών τάξεων, κυριαρχεί στην φιλοσοφία ένα κυρίαρχο ρεύμα μυθολογικής ανάλυσης της πραγματικότητας. 

Με την πρόοδο της ανθρωπότητας, την αύξηση της παραγωγικότητας και του εμπορίου και την σαφέστερη ταξική διαστρωμάτωση, ειδικότερα στην Ιωνία, την Ελλάδα, την Κάτω Ιταλία ωστόσο, ο φιλοσοφικός μυθολογικός μονισμός αυτός διαλύεται και αντικαθίσταται απο την σύγκρουση δύο φιλοσοφικών ρευμάτων, των δύο κυρίαρχων απο τότε, του υλισμού και του ιδεαλισμού. Η διάσπαση αυτή του φιλοσοφικού μονισμού φανερώνει την συγκρότηση των διαφορετικών τάξεων και των διαφορετικών συμφερόντων, που εκφράζοταν με δύο άκρα αντίθετες κοσμοαντιλήψεις. Ο διαχωρισμός στην ουσία φανερώνει την ταξικότητα της φιλοσοφίας, καθώς η εξέλιξη της ακολουθεί την ταξική διαμόρφωση των κοινωνιών. Ανάλογα το ποιο στρατόπεδο επικρατούσε σε κάθε περίοδο, η ανθρωπότητα πήγαινε μπρος ή πίσω.

Δεν είναι, λοιπόν τυχαίο, ούτε ότι η συγκρουσιακή και σύγχρονη έννοια της φιλοσοφίας γεννήθηκε στις περιοχές όπου το εμπόριο και η βιοτεχνία είχαν φτάσει σε μεγάλη ανάπτυξη και όπου η πολιτική οργάνωση είχε κάνει τα βήματα προς την δημοκρατία, με ένα πολιτικό κλίμα που προωθούσε την συζήτηση, την συμμετοχή και τον προβληματισμό. Ούτε το ότι ο υλισμός, η βασική πρωτοποριακή κοσμοαντίληψη των καταπιεσμένων τάξεων, των νέων τάξεων, των εμπόρων, ναυτικών, βιοτεχνών, γεννήθηκε στην Ιωνία. Ένας υλισμός που έρχεται να ανεβάσει επίπεδο στον υλισμό των πρωτόγονων κοινωνιών, την περίοδο του φιλοσοφικού μονισμού: συγκροτείται σιγά-σιγά αυτό που ονομάζουμε προμαρξιστικός υλισμός, μία φιλοσοφία που αποτέλεσε το πρωτοπόρο ιδεολογικό χαλί για την πάλη για την δημοκρατία, μια φιλοσοφία που αποτέλεσε βάση για τις επιστημονικές προόδους εως και τον 20ο αιώνα. Και αυτό γιατί βασίστηκε σε δύο βασικές αρχές, που πολεμούσε λυσσαλέα ο ιδεαλισμός των αρχουσών τάξεων : την αυθυπαρξία και την αντικειμενικότητα της φύσης.

Αν θέλουμε να πιάσουμε πολύ συνοπτικά την ιστορία του  προμαρξιστικού υλισμού, θα δούμε αρχικά τα πρώτα ψήγματα υλιστικής φιλοσοφίας στους κοσμογονικούς μύθους των Αιγυπτίων, των Φοινίκων και γενικά των ανατολικών λαών. Σε αυτές τις κοινωνίες, πριν το στάδιο ανάπτυξης της παραγωγής και της ταξικής κοινωνικής συγκρότησης σε τέτοιο βαθμό, ώστε ο κοινωνικός διαφορισμός να φέρει την κατάργηση του μυθολογικού/φιλοσοφικού μονισμού, ήδη έγινε αντιληπτό ότι το ζήτημα της φιλοσοφικής θεώρησης δεν μπορεί να καταλαμβάνει όλη την κοινωνία. Η συλλογική εμπειρία δεν αποθηκεύοταν, δεν αποθησαυρίζοταν, και γιαυτό τον λόγο οι κοινωνίες άργησαν να φιλοσοφήσουν, να συγκροτηθούν και να αναπτυχθούν. Χρειάζοταν μια μερίδα της κοινωνίας να αποτραβηχτεί απο το κοινωνικό έργο και να απαντήσει στα οντολογικά ζητήματα της φύσης, ουσιαστικά έτσι διαμορφώνοντας, μαζί με την αντίληψη, την μορφή, δομή, οργάνωση και καταμερισμό της κοινωνίας. Σιγά σιγά, αυτη η νομενκλατούρα της γνώσης, που απείχε απο την χειρωνακτική εργασία και ουσιαστικά με τους ηθικούς κανόνες της οργάνωνε την κοινωνική ζωή και αποθήκευε για το μέλλον την κοινωνική εμπειρία, διαμορφώθηκε ως προνομιούχος τάξη στην κοινωνία : το ιερατείο. Η επιστήμη και η φιλοσοφία ήταν έργο αυτής της κάστας, λοιπόν, σε όλο τον αρχαίο κόσμο.

Η κάστα αυτή αρχικά, όσο δεν είχε φανεί ξεκάθαρα ο κοινωνικός διαχωρισμός και δεν αποτελούσε ακόμα προνομοιούχο ιερατείο, διατήρησε υλιστικές τάσεις : η φιλοσοφία του Ανιμισμού που " θεωρούσε την ψυχή ώς εσωκοσμική ουσία και όχι πνευματική", οι διάφορες κοσμογονίες ( Ησίοδος, κοσμογονία, έργα και ημέρες), που δίναν τα πρωτεία στην φύση - Μητέρα θεά για την δημιουργία του κόσμου, που αναγνώριζε του θεούς ώς γεννημένους απο την φύση ( Πανδώρα, φτιάχτηκε απο λάσπη και νερό Αφροδίτη, ξεπύδησε απο τα κύμματα κτλ).
Οι υλιστικές αυτές αντιλήψεις αποτέλεσαν την βάση της προμαρξιστικής αντίληψης της αυθυπαρξίας και της αντικειμενικότητας της φύσης ( δηλ. η φύση γεννήθηκε και υπάρχει αντικειμενικά, είναι γέννημα της κίνησης του εαυτού της και όχι κάποιου άλλου όντος).

Κρατώντας ότι ο υλισμός είναι ένα φιλοσοφικό ρεύμα, στενά συνδεδεμένο με την επιστήμη, η εξέλιξη των επιστημών στον αρχαίο κόσμο εμπλούτισε και έδωσε νέο χαρακτήρα στην υλιστική φιλοσοφία. Οι πρώτοι επιστήμονες της ελλ. αρχαιότητας, κατα τον 5ο με 6ο αιώνα πχ, οι "φυσικοί", οι οποίοι αντιλαμβάνονται την συνεχή ροή, μεταβολή και μετασχηματισμό της ύλης, δημιουργούν ένα υλιστικό ρεύμα το οποίο συμπαρασύρει όλους τους στοχαστές της εποχής ( Ηράκλειτο, Θαλή κτλ). Ειδικά ο Ηράκλειτος θεωρήθηκε ο πατέρας της διαλεκτικής, που έλεγε τα πάντα ρει: δεν λουζόμαστε ποτε απο το ίδιο ποτάμι, γιατί δεν είναι ποτέ, σε δύο διαδοχικές φάσεις, το ίδιο. Είναι ο πρώτος που αντιλήφθηκε την έννοια της κίνησης και για να την εξηγήσει εισήγαγε την έννοια της αντίθεσης μέσα στις εσωτερικές αιτίες εξέλιξης των φαινομένων. Βέβαια, το φιλοσοφικό αυτό άλμα τότε δεν μπορούσε να αποδειχθεί επιστημονικά, την ίδια στιγμή που οι κοινωνικές συνθήκες για τον ίδιο λόγο ακουμπούσαν συγκεκριμένα ταβάνια ενώ η ανάπτυξη μονάχα της μηχανικής δημιούργησε αυτό που λέμε μία μηχανιστική, τελικά μεταφυσική αντίληψη του υλισμού αυτού. Η διαλεκτική, ή ορθότερα η σύνθεση του υλισμού και της διαλεκτικής μεθόδου σκέψης, θα γεννηθεί δύο χιλιάδες χρόνια μετά.

Έτσι, ο προμαρξιστικός υλισμός, αν και υλισμός ( απαντούσε στο οντολογικό ζήτημα θεωρόντας πρωταρχική δύναμη την ύλη) επειδη ακριβώς ως το 19ο αιώνα είχε αναπτυχθεί ως επιστήμη μόνο η μηχανική φυσική ( Νεύτων πχ), η φυσική που παρατηρούσε απλά την επιφανειακή κίνηση και μετατόπιση των φαινομένων, ενώ επιστήμες που ανέλυαν σε βάθος τα φαινόμενα και αναδείκνυαν συνθέσεις, συγκρούσεις και ενότητες σε αυτήν την κίνηση, ήταν ανύπαρκτες ( χημεία, βιολογία), έτσι και ο υλισμός αυτός έγινε ένας μηχανιστικός υλισμός, που αντιμετώπιζε το σύμπαν σαν ένα σύνολο αμετάβλητων και μηχανικών πραγμάτων, σαν ένα άθροισμα μετατοπίσεων ανεξάρτητων και ξεκομμένων σωμάτων και όχι σαν μία συνολική, εσωτερικά συναφής και εξελισσόμενη κίνηση.
Πάντως, η πρωτοπόρα σκέψη των Ιώνων υλιστών φιλοσόφων ( Ηράκλειτος: το είναι νοείται μόνο ως γίγνεσθαι) θα φέρει άλματα τόσο στον επιστημονικό πειραματισμό, όσο και στην εξέλιξη της κοινωνίας και την ταξική πάλη, που πλέον αποκτα και ιδεολογικό/φιλοσοφικό περίβλημα.

Η γέννηση του Ιδεαλισμού

Την ίδια εποχή ( λίγο νωρίτερα, βασικά), γεννήθηκε και το αντίπαλο φιλοσοφικό στρατόπεδο: αυτό του ιδεαλισμού. Όσο εξελίσσοταν ο κοινωνικός διαχωρισμός/η εκμετάλλευση ανθρώπου απο άνθρωπο και η γέννηση του προμαρξιστικού υλισμού ήρθε να γκρεμίσει το μυθολογικό μονισμό, το ιερατείο, οι άρχουσες τάξεις των δουλοκρατών, αυτοί που πριν αποτελούσαν το μονοπώλιο της φιλοσοφικής/επιστημονικής γνώσης στην κοινωνία, άρχισαν να μονοπωλούν την κοινωνική πείρα και μάλιστα να διαστρεβλώνουν το περιεχόμενο της για να τραβήξουν πίσω την κοινωνική εξέλιξη και να αντισταθμίσουν την κατάργηση τους απο την ιστορία: μη μπορώντας να απαντήσουν στα ζητήματα των φιλοσόφων, που εξέφραζαν τις νέες κοινωνικές ομάδες, που διεκδικούσαν εξουσία, διακύρηταν πλέον ότι η επιστημονική γνώση, η γνώση της ύπαρξης και της πραγματικότητας, η ανάλυση των φυσικών φαινομένων, είναι έργο μιας μεταφύσικης, πνευματικής οντότητας, που δημιούργησε το σύμπαν, και ο ανθρώπινος νους δεν μπορεί να την συλλάβει. Έτσι, εισήχθει η θρησκεία μές στην φιλοσοφία και voila! γεννήθηκε ο ιδεαλισμός, το βασικό ιδεολογικό ρεύμα κάθε αντιδραστικής τάξης, που προσπαθεί να βρεί τις αιτίες γέννησης και εξέλιξης έξω απο την πραγματικότητα, για να δικαιολογήσει την ύπαρξη και την εκμετάλλευση που ασκει.
Οι πρώτοι ιδεαλιστές φιλόσοφοι συγκροτήθηκαν πριν την δημιουργία των πόλεων-κρατών, όταν υπήρχαν ακόμη τα γένη-φυλετικά βασίλεια ( Μυκήνες, Μινωϊτες κτλ) και ήταν βασικά οι Ορφικοί.
Με την συγκρότηση των πόλεων-κρατών, επέρχεται μια τεράστια κοινωνική αλλαγή στην Ελλάδα : καταργείται η διγραφία ( βασικό προνόμιο της ιερατικής εξουσίας, δύο γραφές η κοινή και η κρυφή-ιερατική), απελευθερώνεται η επιστημονική σκέψη και γεννιέται ο υλισμός και , ώς αποκορύφωμα και επισφράγηση των παραπάνω, γεννήθηκε το δημοκρατικό πολίτευμα, το λαοκρατικό πολίτευμα, που αν και δρούσε σε συνθήκες δουλοκτητικής παραγωγής, ήταν το πιο προωθητικό πολίτευμα της εποχής του.
Οι αλλαγές αυτές δεν έγιναν αυτόματα, αλλά μέσα απο μεγάλες εμφύλιες συρράξεις και ταξικές συγκρούσεις στο εσωτερικό των βασιλείων, που κατήργησαν την φυλετική/ιερατική μοναρχία και οδήγησαν είτε στην δημοκρατία είτε στην ολιγαρχία. Η συγκρότηση των πόλεων, όπως αναφέρω σε άλλο κείμενο μου(http://www.politikikrisi.gr/2012/07/2.html), ήταν κοινωνική αναγκαιότητα επιβίωσης για τους ελληνικούς πλυθησμούς, που δεν ζούσαν στα εύφορα εδάφη της Ασίας, χειραφέτησε και απελευθέρωσε κοινωνικές δυνάμεις καταπιεσμένες, βασικά των εμπόρων και των ναυτικών, με βάση την νίκη των οποίων καθιερώθηκε και το δημοκρατικό πολίτευμα και μία έκρηξη της υλιστικής φιλοσοφικής σκέψης, που εξασφαλίστηκε απο την εξωτερική ασφάλεια και την οικονομική άνεση που έφερε ο νέος κοινωνικός σχηματισμός της πόλεως-κράτους.
Απέναντι στην ορμή των αναδυόμενων τάξεων και τους ραγδαίους μετασχηματισμούς σε οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και επιστημονικό επίπεδο, οι αντιδραστικές τάξεις, οι παλιοί δουλοκράτες, αυτοί που ακόμα διατηρούσαν εξουσία, και οι νέες νομενκλατούρες που συγκροτήθηκαν στο νέο καθεστώς, έπρεπε να αντιτάξουν μία απάντηση που να συγκρατούσε την επαναστατική αυτή ορμή, μια οπτική και κοσμοαντίληψη που θα χειραγωγούσε τις μάζες και θα τις καταδίκαζε στην αδράνεια και την αβεβαιότητα, ώστε να μπορέσουν τούτοι οι άρχοντες να διατηρήσουν την εξουσία τους. Το νέο φιλοσοφικό ρεύμα που θα συγκρούοταν με τον υλισμό έπρεπε να έχει αναβαθμισμένα χαρακτηριστικά απο τον μυθολογικό μονισμό, που διέλυσε το υλιστικό ρεύμα, μαζί με την ιερατική εξουσία. Η φιλοσοφία της υπεροχής του Πνεύματος, της Ιδέας έναντι της ύλης, ο Ιδεαλισμός, ήρθε να δώσει έκφραση σε αυτούς που θέλαν να κρατήσουν πίσω την ιστορία και να διατηρήσουν την εξουσία τους. Μια φιλοσοφική αντίληψη που ανήγαγε την εξέλιξη και την κίνηση της πραγματικότητας σε φαινόμενα έξω απο αυτήν, χάριν της κίνησης κάποιου μεταφυσικού πνευματικού όντος, στην οποία εξέλιξη ο άνθρωπος δεν είχε καμία συμμετοχή. Έτσι, ο Κομφούκιος στην Κίνα κύρηττε ότι όλα τα αποφασίζει ο Ουρανός, και με την ίδια ευκολία ο Σωκράτης, γεννήτορας του αρχαιοελληνικού αντιδραστικού ιδεαλισμού, έλεγε ότι ο άνθρωπος είναι φύσει καλός ή κακός. 
Ο Πυθαγόρας θα αναζητήσει την θα αναζητήσει την γέννηση του κόσμου σε μία πνευματική αρχή, τον αριθμό, αναβιώνοντας ιδεολογήματα(μετεμψύχωση) και δομές αποκρυφιστικές των Ορφικών, ο Παρμενίδης στο αιώνιο, ο Ζήνων ο Ελεάτης στο Αμετάβλητο Ον, κάνοντας δρυμεία κριτική στην Ιωνική φιλοσοφία, ο Αναξαγόρας στον νου. Το νέο αυτό ρεύμα, ποιοτικώς αναβαθμισμένο απο τις μυστικιστικές δοξασίες των ιερατείων, θα τελειοποιήσει την συγκρότηση του μέσα απο την φιλοσοφία του Πλάτωνα, του Σωκράτη και των νεοπλατωνικών μυστικιστών, αποτελόντας στο μέλλον την φιλοσοφική βάση για την συγκρότηση του Χριστιανικού δόγματος και άλλων πολλών ιδεαλιστικών συστημάτων στα νεώτερα χρόνια.

Απόπειρα σύνθεσης του υλισμού και του ιδεαλισμού αποτελεί η ιδιότυπη φιλοσοφία του Αριστοτέλη, δυναμική και τελεολογική ταυτόχρονα, η οποία έβαλε σημαντικά ζητήματα στην διαλεκτική της φύσης και αποτέλεσε βάση του μετέπειτα συσχετισμό της φιλοσοφίας με τις επιστήμες ( Σχολαστική του που διεδόθει απο τους Άραβες, αναγέννηση κτλ).

Η δύση της αρχαίας Ελληνικής φιλοσοφίας, τα επιστημονικά επιτεύγματα, η εξαφάνιση του αρχαίου κόσμου. 

Οι σοφιστές αποτελούν τον τελευταίο κύκλο στα αρχαιοελληνικά φιλοσοφικά ρεύματα, και , στο βαθμό που οι υλιστές εξέφραζαν τον δυναμισμό των καταπιεσμένων τάξεων και οι ιδεαλιστές την στατικότητα των αρχουσών, οι σοφιστές βρίσκονται κάπου στην μέση. Κυνικοί και ουμανιστές ταυτόχρονα, σκεπτικιστές μπροστά σε κοινωνικές αντιθέσεις που δεν φαίνονται να λύνονται χωρίς συνολική διάλυση του ελληνισμού, εκφράζουν ακριβώς τις συνθήκες αυτές λίγο πριν την χαραυγή του αρχαίου ελληνικού κόσμου και του σχηματισμού των πόλεων-κρατών, αντιλαμβανόμενοι ότι το βάρος πλέον μετατοπίζεται απο τα στενά πλαίσια μιας πόλης κράτους και διευρύνεται σε όλο τον ελληνικό χώρο. Η πανελλήνια ιδέα, ή αλλιως η αυτοκρατορική συγκρότηση του αρχαιοελληνικού πολιτισμού ήρθε να επικυρώσει την αναλαμπή της αρχαίας δημοκρατίας.
Η φιλοσοφία αυτής της περιόδου βάζει τα σπέρματα για πολλές σύγχρονες επιστημονικές θεωρίες : η ατομική αντίληψη του Λεύκιππου και η πεδιακή του Αριστοτέλη, οι κβαντικές αντιλήψεις των πυθαγορείων, ο γεωκεντρισμός του Πτολεμαίου και ο ηλιοκεντρισμός του Αρίσταρχου, τα μαθηματικά κτλ. Το γεγονός οτι η φιλοσοφία ήταν στενά συνδεδεμένη με την φυσιολογία και την επιστήμη, έπαιξε τον ρόλο του ώστε να γεννηθούν θεωρίες με πενιχρά μέσα απόδειξης.
Οι επιστημονικές και τεχνολογικές ωστόσο ανακαλύψεις αυτές, που συνοδεύοταν απο τις φιλοσοφικές θεωρήσεις που προαναφέρθηκαν, θα πέσουν στην αφάνεια μετα τη ρωμαϊκή κατάκτηση, που έφερε την εξαφάνιση του αρχαίου κόσμου και την παρακμή. Οι νεωπλατωνικοί φιλόσοφοι, όπως ο Πρόκλος, που παρέμειναν, εξέφραζαν την μυστικιστική αγωνία του αρχαίου κόσμου. Όλα αυτά, σε συνδιασμό με την διάλυση της Δυτ. Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας απο τους Γότθους και την υιοθέτηση του Χριστιανισμού ώς επίσημης θρησκείας, ανοίγουν τις πόρτες στο Μεσαίωνα και μία νέα μορφή φιλοσοφίας: την Θεολογική.







Δεν υπάρχουν σχόλια: