Το nomikithess.gr είναι ένα σάιτ από τους και για τους φοιτητές της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ. Στο nomikithess μπορεί να δημοσιεύσει ο καθένας ο,τιδήποτε θέλει (ανακοίνωση, άρθρο κλπ) πατώντας απλώς δεξιά στην επιλογή "άποψη" ή στέλνοντας στο μέσω facebook ή μέιλ.

Τρίτη, 30 Οκτωβρίου 2012

Για την Διαλεκτική , την Επιστήμη και το Προτσες της Γνώσης κατα Μανωλεδάκη- Μέρος 1/3, by Black Jaguar


του μαύρου γατούλη σας

1)Εισαγωγικά: Φιλοσοφία και επιστήμη: Ποια η σχέση μεταξύ τους;



Η φιλοσοφία, βασικά, είναι η θεωρία των κοσμοαντιλήψεων, μια γενική και ουσιαστική θεώρηση του κόσμου/σύμπαντος στο σύνολό του. Μέσα στην διάρκεια μακρόχρονης  πρακτικής, μέσα απο την επαφή με την φύση, μέσα απο την παραγωγική διαδικασία μετασχηματισμού της, και, τελικά, μέσα απο τις κοινωνικές τις ίδιες τις διεργασίες, που αντικατοπτριζόταν τα αποτελέσματα αυτού του μετασχηματισμού και της διανομής τους, η ανθρωπότητα απέκτησε πείρα για πολλές πλευρές της πραγματικότητας. Αποκρυστάλλωση αυτής της γνώσης διαφόρων πλευρών της αντικειμενικής πραγματικότητας αποτελούν οι επιστήμες, κοινωνικές και φυσικές.

Ο Μανωλεδάκης συγχέει την έννοια της επιστήμης με την έννοια της φιλοσοφίας, κάνοντας σωστά λόγο ουσιαστικά για την αποκατάσταση της πραγματικότητας εννοιών πέρα απο τις πραγματικότητες παραστάσεων που μας δίνονται, η απόλυτη γνώση της αντικειμενικής πραγματικότητας, που υπάρχει αντικειμενικά, έξω απο τον άνθρωπο.



Γίνεται, κατα την γνώμη μου, ωστόσο, μία λαθροχειρία με το να συγχέονται οι δύο έννοιες: η σχέση μεταξύ τους είναι η σχέση ανάμεσα σε ειδικό και καθολικό: η επιστήμη έρχεται στο να απαντήσει τί γίνεται και για ποιά παραγωγικά αίτια, χωρίς να απαντήσει στο αφηρημένο "γιατί να συμβαίνει αυτό". Το ειδικό, η επιστήμη, έρχεται να σου αναλύσει με τα εργαλεία της, τι ακριβώς συμβαίνει σε οντολογικό/ειδικό/συγκεκριμένο επίπεδο. Είναι έργο της φιλοσοφίας να γενικεύσει αυτές τις κρίσεις, να δημιουργήσει μία συνολική αντίληψη για τον κόσμο και τα πράγματα, για την ζωή την ίδια, μία κοσμοαντίληψη.
Η σχέση μεταξύ τους μόνο διαλεκτική μπορεί να είναι, εξελισσόμενη, εσωτερική, δυναμική, συγκρουσιακή: το ειδικό δίνει το βήμα για να αρχίσει το βάδισμα. Το γενικό φωτίζει το ειδικό, πλουτίζοντας το και δίνοντας συνεχώς νέα δεδομένα για γενίκευση. Όλη αυτή η συγκρουσιακή, δυναμική, εσωτερικά συναφής και εξελισσόμενη πορεία, αυτο το προτσές,  αποτελεί ολόκληρη την διαδικασία της φιλοσοφικής και επιστημονικής σκέψης για την πλήρη κατάκτηση της αλήθειας, που ακόμα και αυτό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται στατικά, ως μία στιγμή. Η αλήθεια συνεχώς μετασχηματίζεται, και μεις συνεχώς ανεβαίνουμε μαζί της για να την προσεγγίΖουμε. Και όλη αυτή η πορεία της προόδου δεν είναι ουτε κυκλική ούτε γραμμική: είναι σπειρόειδής προς τα πάνω.

Η φιλοσοφία αποτελεί γενίκευση και συνόψιση των δύο επιστημονικών τομέων, των κοινωνικών και των φυσικών επιστημών, αντιλαμβάνεται και ψηλαφίζει τον κόσμο, όχι στις επιμέρους του πλευρές, αλλά ως οργανικό σύνολο. Η φιλοσοφία είναι η συνολική αφηρημένη γνώση, η γενίκευση των γνώσεων που έχουμε για τον κόσμο. Η επιστήμη είναι η πρώτη, συγκεκριμένη γνώση, πρωτοεπεξεργασμένη, που αφορά τις επιμέρους πλευρές τις κοινωνικής και φυσικής πραγματικότητας ( επιμέρους φαινόμενα)

2)Η Διαλεκτική
Ένα βασικό σχήμα των κανόνων της διαλεκτικής είναι το εξής:

1) Η ύλη, τα πάντα, είναι πεπερασμένα και παροδικά, κινούμενα, εξελισσόμενα.
2)Σε όλα τα πράγματα ενυπάρχουν εσωτερικές αντικρουόμενες αντιθέσεις.
3)Σταδιακές αλλαγές οδηγούν σε κρίσεις, σημεία καμπής, όπου η μία δύναμη υπερνικά την αντίρροπη δύναμη ( η ποσοτική συσσώρευση οδηγεί στην ποιοτική αλλαγή, μέσω της σύγκρουσης των αντιθέσεων)
4) Η σύγκρουση αυτή η εσωτερική εξασφαλίζει την κίνηση των φαινομένων και της ύλης/πραγματικότητας συνολικά, που δεν είναι ούτε γραμμική ούτε κυκλική ( άρνηση της άρνησης) αλλα σπειροειδής προς τα πάνω.
Αυτά θα εξηγηθούν καλύτερα στην συνέχεια. Λίγη υπομονή.

Η διαλεκτική είναι η μέθοδος προσέγγισης της Αλήθειας, που πρωτοπαρουσιάστηκε στην Μεσοποταμία σποραδικά, ενώ ο πρώτος που την εφήρμοσε με συγκροτημένο τρόπο ως μέθοδο σκέψης ήταν, ως γνωστόν, ο Σωκράτης. Η πολύ απλοποιημένη πλατφόρμα του " υπάρχει αλήθεια και πρέπει να την αναζητήσουμε, μέσο είναι ο διάλογος και σύγκρουση των επιχειρημάτων, μέσα απο αυτήν την σύγκρουση προκύπτει η σύνθεση της αλήθειας" αποτέλεσε την βάση για μία φιλοσοφική σκέψη, που αργότερα ο Χέγκελ θα ανέπτυσε την εφαρμογή της σε ολόκληρη την φύση, ενώ ο Μάρξ θα προσέδιδε σε αυτήν τα αναγκάια υλιστικά/ρεαλιστικά ερείσματα, ώστε να γίνει εφαρμόσιμη στην πολιτική και την κοινωνία, βρίσκοντας την θέση της.
Η διαλεκτική, σαν μέθοδος, αντιλαμβάνεται ότι τα φαινόμενα του αντικειμενικού κόσμου βρίσκονται σε μια συνεχή, εξελισσόμενη και εσωτερική συνάφεια. Δεν αντιμετωπίζει την πραγματικότητα στατικά, αλλά δυναμικά, μέσα απο την σύγκρουση και τον μετασχηματισμό των φαινομένων. Για τον λόγο αυτό, κεντρική έννοια της διαλεκτικής είναι η έννοια των αντιθέσεων. Η έννοια αυτή μπορεί να γίνει πιο εύκολα κατανοητή, αν αναλυθεί ολοκληρωμένα η έννοια του υλισμού.

2.1) Ιδεαλισμός και υλισμός: Τα δύο μεγάλα ρεύματα της φιλοσοφικής σκέψης

Βασική αρχή του υλισμού είναι ότι ο κόσμος είναι αντικειμενικός και υλικός, υπάρχει έξω απο την ανθρώπινη βούληση και αντίληψη. Δεύτερον, ότι τα φαινόμενα του υλικού κόσμου βρίσκονται σε μία αλληλοδιαπλοκή, και αυτό συμβαίνει γιατί ο κόσμος ο υλικός αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο.  Τρίτο και πιο σημαντικό, ο κόσμος είναι ύλη σε κίνηση:  τα πάντα συνεχώς, μέσα απο την διαπλοκή και την σύγκρουση μεταξύ τους, μέσα απο την συνεχή εσωτερική συσσώρευση όρων, μετασχηματίζονται, αλλάζουν ποιοτικές μορφές, και μέσα απο αυτήν την διαρκή σύγκρουση και μετασχηματισμό, εξασφαλίζεται η συνεχής κίνηση της φύσης, και άρα πρέπει η αντίληψη μας να υπακούει, να παρακολουθεί, να εξετάζει και να προσαρμόζεται συνεχώς σε αυτήν την συνεχή κίνηση. Τίποτα στην φύση δεν μένει σταθερό και αναλλοίωτο: όλα τα πράγματα είναι υποταγμένα στην συνεχή κίνηση της φύσης και την ακολουθούν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Η ηρεμία της φύσης είναι μονάχα σχετική, ωσότου να συσσωρευτούν οι όροι για τον επόμενο μετασχηματισμό. Η απολυτοποίηση της ηρεμίας αποτελεί αντιδραστική φενάκη των ισχυρών, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να συντηρήσουν την εξουσία τους ενάντια στην κοινωνική εξέλιξη.

Με το να λέμε ότι ο κόσμος είναι υλικός ουσιαστικά αντιλαμβανόμαστε την πρωτεραιότητα της ύλης έναντι του πνεύματος: η ανθρώπινη νόηση, οι πνευματικές ικανότητες, η σκέψη κτλ όλα αποτελούν προϊόντα επεξεργασίας της αντικειμενικής πραγματικότητας, όλα έχουν σαν αφετηρία , αλλά και ως μέσο ( εγκεφαλικά όργανα) την ίδια την υλική πραγματικότητα, τον αντικειμενικό υλικό κόσμο, που υπάρχει έξω απο μας. Έτσι, όλες οι γνώσεις αρχικά πηγάζουν απο την αντίληψη και την αισθητηριακή αίσθηση και επεξεργασία της αντικειμενικής πραγματικότητας, και όλες οι πράξεις και θεωρίες επιστρέφουν σε αυτήν. Οι πραγματικές γνώσεις πηγάζουν μόνο απο την επαφη με την πραγματικότητα και όχι με δογματικά και ιδεατά σχήματα. Στον υλισμό, το πνεύμα υπάρχει, αλλά δεν υπάρχει ξεκομμένο απο την ύλη, είναι γέννημα αυτής και της επεξεργασίας της. Το ζήτημα του υλισμού δεν είναι η πνευματοποίηση της ύλης, αλλά η επαναφορά του πνεύματος, της νοητικής επεξεργασίας, πίσω στην πραγματικότητα, με σκοπό τον μετασχηματισμό της.

Αυτή είναι η βασική διαφοροποίηση με τον ιδεαλισμό, τον οποίο βασικά προέκρινε ο Σωκράτης ( και προφανώς και ο Χέγκελ) : η ιδεαλιστική προσέγγιση της διαλεκτικής του Σωκράτη φαίνεται χαρακτηριστικά στον διάλογο με τον Πρωταγόρα, γνωστό σε όλους της θεωρητικής κατεύθυνσης, όπου ο Σωκράτης επιχειρηματολογεί ότι η γνώση και η πολιτική σκέψη είναι ένα μέγεθος που είτε υπάρχει στον άνθρωπο απο γεννησιμιού είτε όχι. Αντίθετα, ο Πρωταγόρας προσπαθεί να τον πείσει ότι όπως κάθε τέχνη, έτσι και η πολιτική ( και κατα συνέπεια η ίδια η φιλοσοφία) γεννιέται μέσα απο την πράξη και την κοινωνική ενασχόλιση. Έτσι, ο Σωκράτης ουσιαστικά υποστηρίζει ότι οι ιδέες, οι ικανότητες, οι δεξιότητες κτλ πέφτουν απο τον ουρανό, είναι δώρο του Δία ( η πολιτική τέχνη). Αυτή είναι η βάση του ιδεαλισμού και είναι λαθεμένη αντίληψη της πραγματικότητας.

Άλλος πολύ γνωστός ιδεαλιστής φιλόσοφος ήταν ο Κομφούκιος και ο μαθητής του ο Μένχιος,  που διακύρητταν ότι το "σύμπαν είναι μες στην καρδιά μου", " η μοίρα καθορίζεται απο τον ουρανό" κτλ. Αυτά τα αντιδραστικά διακυρήγματα θέλαν να τονώσουν την μεταφυσική και ιδεαλιστική αντίληψη της πραγματικότητας στον κινέζικο πλυθησμό, ώστε να μην μπορεί να αμφισβητήσει τους άρχοντες του, αφού αυτοί έπεφταν απο τον ουρανό, και τον έστρεφαν σε ένα εσωτερικό και πνευματικό ησυχασμό ( ο κόσμος είμαι εγώ, πρέπει να βρείς την εσωτερική γαλήνη και θα σαι ευτυχισμένος, και ας μην τρως κιολας κτλ...).

Ο ιδεαλισμός σαν ρεύμα δίνει πρωτεραιότητα στο πνεύμα, θεωρόντας ότι στόχος της ύπαρξης είναι η μετατροπή της ύλης σε αυτό, σε πνεύμα, η αναγωγή της σε ένα ιδεατό πλαίσιο. Θεωρεί το ρεύμα αυτό ότι η Ιδέα προϋπήρχε της ύλης και ότι όλες οι γνώσεις και οι δεξιότητες ενυπάρχουν σε όλους μας ως κομμάτι της Ιδέας, και ζήτημα μας είναι να επιστρέψουμε σε αυτήν. Είναι, σαφώς, μια αντίληψη που ρέπει προς την μεταφυσική.

Η αναζήτηση της πραγματικής φύσης των πραγμάτων ήταν πάντα προνόμιο των επαναστατικών κομματιών της κοινωνίας. Τα άρχοντα κομμάτια πάντα διαστρέβλωναν την αλήθεια, για να εκμεταλλεύονται ευκολότερα τον αμαθή πλυθησμό.

Συνοψίζοντας, θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε μια ρήση του Ένγκελς πάνω στο ζήτημα : "...Οι φιλόσοφοι χωρίστηκαν σε δύο μεγάλα στρατόπεδα ανάλογα με τον τρόπο που απαντούσαν στο ζήτημα.¨Εκείνοι που ισχυρίζοταν ότι το πνεύμα υπήρχε πριν απο την φύση, που παραδέχοταν έτσι σε τελική ανάλυση τη δημιουργία του κόσμου με μία οποιαδήποτε μορφή- και αυτή η δημιουργία του κόσμου είναι συχνά πιο στρυφνή και πιο απίθανη στους φιλοσόφους, για παράδειγμα στον Χέγκελ, παρά στο χριστιανισμό- αποτελούσαν το στρατόπεδο του ιδεαλισμού. Οι άλλοι, που θεωρούσαν την φύση σαν πρωταρχικό, ανήκουν στις διάφορες σχολές του υλισμού."

Η διαλεκτική ως μέθοδος για την ανάλυση της πραγματικότητας και την εφαρμογή της στην κοινωνική πρακτική, μόνο μέσα απο τον υλισμό μπορεί να φτάσει στην πραγματική της υπόσταση. Ο διαλεκτικός υλισμός , η κοσμοθεωρία του Μάρξ για τον κόσμο και ιδεολογία του προλεταριάτου, της σύγχρονης επαναστατικής τάξης, αποτελεί το βασικό εργαλείο αντικειμενικής και επιστημονικής ανάλυσης της πραγματικότητας στην ουσία και την εξέλιξη/κίνηση της.

2.2)  Η μέθοδος της υλιστικής διαλεκτικής: Οι αντιθέσεις και η εσωτερική αιτία της αλλαγής

Η εσωτερική αιτία της αλλαγής

Είπαμε πρωτύτερα ότι η ύλη βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση και μετασχηματισμό. Ποιά είναι, όμως, η βασική αιτία των κινήσεων στην φύση, των αναπτύξεων, των μετασχηματισμών, που συμβαίνουν σε όλα τα πράγματα; Σύμφωνα με την διαλεκτική την υλιστική, η εσωτερική αιτία, η εσωτερική σύγκρουση είναι η βάση της αλλαγής, ενώ η εξωτερική αιτία είναι συνθήκη της αλλαγής, πάνω στην οποία ξεδιπλώνεται η εσωτερική αιτία. Για παράδειγμα, το να βράσεις ένα αβγό προϋποθέτει να το βάλεις στην φωτιά: αυτή είναι η εξωτερική συνθήκη. Ωστόσο, δεν συμβαίνει το ίδιο με μία πέτρα: άν την βάλεις στην φωτιά, δεν βράζει όπως το αβγουλάκι. Αυτή η διαφορά έγκειται στην διαφορετική εσωτερική φύση του κάθε φαινομένου, ώστε η εξωτερική συνθήκη άλλες συνέπειες να προκαλεί στο ένα και άλλες στο άλλο.

Η σχέση εξωτερικού και εσωτερικού αιτίου είναι μία διαλεκτική σχέση, μια σχέση με εσωτερική και εξελισόμενη συνάφεια, και πρέπει συνεχώς στο επιστημονικό έργο να αναδεικνύουμε αυτήν την σκέψη και να προωθούμε την εξέλιξη. Να προωθούμε συνεχώς ότι βάση της αλλαγής είναι τα εσωτερικά αίτια, ενώ τα εξωτερικά καθορίζουν μόνο τις συνθήκες της εξέλιξης.

Η θεώρηση της πρωτεραιότητας των εξωτερικών αιτιών είναι μια αντίληψη μεταφυσική σε τελική ανάλυση, γιατί εξετάζει την εξέλιξη των φαινομένων και της πραγματικότητας απο φαινόμενα έξω απο αυτήν, και έτσι τελικά συσκοτίζει την πραγματική γνώση. Έτσι, όταν οι μεταφυσικοί μιλάνε για κοινωνικούς μετασχηματισμούς πάντα αναζητούν αιτίες στο κλίμα, την γεωγραφία κτλ, ενώ όταν μιλάνε για φυσικούς μετασχηματισμούς, κόβει και ράβει τα πάντα ο θεός. Έτσι και ο Νεύτων, ενώ εξήγησε την κίνηση των ουράνιων σωμάτων, ανήγαγε την αιτία της κίνησης στον Θεό, λέγοντας ότι "βρίσκονται σε αρμονία μέσα απο την παρέμβαση του Δημιουργού".

Ο Λέννιν απαντάει σε αυτό , στα φιλοσοφικά τετράδια: " Στην πρώτη αντίληψη της κίνησης μένει στην σκία η αυτοκίνηση, η κινητήρια δύναμη της, η πηγή της, η αιτία της."

Στόχος κάθε επιστήμονα είναι με βάση τα επιστημονικά εργαλεία και την φιλοσοφική/διαλεκτική σκέψη, να αναλύει τις εσωτερικές αιτίες των φαινομένων και την διαλεκτική σχέση με τα εξωτερικά φαινόμενα, να αναδεικνύει αυτήν την σχέση, να προωθεί την αντικειμενικότητα και την κοινωνική πρόοδο, ενάντια στην αντιδραστικότητα της μεταφυσικής και του ιδεαλισμού των κρατούντων.

Τα ποια πλευρά προκρίνουμε παίζει ρόλο στο αν θα εμπιστευτούμε τις ίδιες τελικά τις δικές μας δυνάμεις ή αν θα αναμένουμε τις εξωτερικές αιτίες να λύσουν τα προβλήματα. Ο επιστήμονας πρέπει να πιστεύει στο πρώτο και να μην υποτάσσεται σε κανένα θέσφατο ή ευκολία.

Οι Αντιθέσεις




Ποιά είναι , όμως, αυτά τα εσωτερικά αίτια της αλλαγής;

Σε όλα τα πράγματα της υλικής/αντικειμενικής/ενιαίας πραγματικότητας , η εσωτερική αιτία βρίσκεται στην αντιθετική φύση του κάθε πράγματος, μέσα στην ενότητα και την σύγκρουση των αντίθετων.
Η εκλαϊκευση του νόμου της ενότητας των εσωτερικών αντιθέσεων σε κάθε πράγμα μπορεί να οριστεί με την φράση, "σε κάθε πράγμα, το ένα χωρίζεται στα δύο": οι αντίθετες πλευρές της αντίθεσης ενυπάρχουν σε κάθε φαινόμενο, σε κάθε πράγμα, και απο την σύγκρουση τους προκύπτει ο μετασχηματισμός του φαινομένου, η νέα ποιοτική του μορφή, η κίνηση.

Σε όλα τα πράγματα, το ένα χωρίζεται
στα δύο. Η κινέζικη φιλοσοφία
είχε παρελθόν στο
κομμάτι αυτο!
Σε όλα τα πράγματα ενυπάρχουν αντιθέσεις σε οποιαδήποτε στιγμή. Οι ίδιοι οι άνθρωποι είναι ένα σύνολο απο αντιθέσεις, που χωρίς αυτές δεν θα υπήρχε ζωή. Η ενότητα/αντίθεση εισπνοής/εκπνοής. Η κόπωση/ανάπαυση. Η τροφή/αποβολή. Είναι όλα κομμάτια ενιαίων διαδικασιών, ενότητες, που χωρίζονται σε δύο φάσεις, με την διαδοχή των οποίων επέρχεται η ολοκλήρωση του εκάστωτε φαινομένου.

Στο ίδιο το δίκαιο ενυπάρχουν αντιθέσεις, που αντικατοπτρίζουν την κοινωνική σύγκρουση: η αντίθεση ανάμεσα στην αντεγκληματική και την φιλελεύθερη λειτουργία του ποινικού δικαίου, κατά την διαδικασία διαλεκτικής ολοκλήρωσης του έννομου αγαθού. Η αντίθεση/ενότητα μεταξύ τυπικού/διαδικαστικού και ουσιαστικού. Οι αντιθέσεις ανάμεσα σε επιμέρους νόμους. Οι αντιθέσεις μέσα στο ίδιο το Σύνταγμα, το ενιαίο διαλεκτικό όλον της κοινωνικής συνοχής.

Στην φύση, τα ηλεκτρόνια και τα πρωτόνια ( κίνηση/ηρεμία). Ο αρνητικός και ο θετικός πόλος της μπαταρίας. Η αντίθεση ανάμεσα στον πυρήνα και τα ηλεκτρόνια ενός ατόμου. Οι φλέβες και οι αρτηρίες που τροφοδοτούν την καρδιά, να μια άλλη διαλεκτική ενότητα. Στον φυτικό κόσμο, η απορρόφηση και εξάτμιση της υγρασίας απο τα φυτά.

Στην κοινωνία, η αντίθεση ανάμεσα στους κρατούντες και τους καταπιεσμένους. Η αντίθεση στην παραγωγή και την κατανάλωση.

Ο Ένγκελς αναφέρει στο Αντι-Ντίρινγκ " αν ήδη η απλή μηχανική κίνηση επιτόπου εμπεριέχει μιαν αντίφαση (σ.σ. αντίθεση), άλλο τόσο ισχύει για τις ανώτερες μορφές κίνησης της ύλης και ιδιαίτερα για την οργανική ζωή (σ.σ συνολικά) και την εξέλιξή της."
Πιο κάτω αναφέρει : " Επομένως, η ζωή είναι μιαν αντίθεση, η οποία υπάρχει στα ίδια τα πράγματα και τα συμβάντα και συνεχώς δημιουγείται και λύνεται. Μόλις σταματήσει η αντίφαση, σταματά η ζωή και επέρχεται ο θάνατος"

Η βασική μέθοδος ανάλυσης της πραγματικότητας με βάση τον διαλεκτικό υλισμό δεν είναι άλλη απο την ανάλυση των αντιθέσεων των φαινομένων της αντικειμενικής πραγματικότητας, ανάλυση του τρόπου που οι διάφορες πλευρές της πραγματικότητας συγκρούονται μεταξύ τους και μέσα απο αυτήν την σύγκρουση μετασχηματίζονται, εξασφαλίζοντας και ακολουθόντας την συνεχή κίνηση της ύλης.
Μέσα απο την αντίληψη ότι όλα ξεκινούν απο την πραγματικότητα, και όλα γυρίζουν σε αυτή, προκύπτει και η κοινωνική φύση της διαλεκτικής: στόχος είναι σε κάθε κοινωνικό φαινόμενο να αναλύουμε τις εσωτερικές του αντιθέσεις, τις κύριες πλευρές της κάθε αντίθεσης, την σύγκρουση των κύριων με τις δευτερεύουσες αντιθέσεις, και με βάση αυτή την ανάλυση, αφού αποκτήσουμε πραγματική γνώση του φαινομένου, να παρέμβουμε σε αυτήν την πραγματικότητα για να την μετασχηματίσουμε με βάση τις ανάγκες μας.

Η ανάλυση και γνώση των φαινομένων ώστε να αναγνώσουμε τις εσωτερικές τους αντιθέσεις δεν είναι εξίσου ένα στατικό και προκάτ φαινόμενο: απαιτεί να κάνουμε συγκεκριμένη ανάλυση των φαινομένων, να αναγιγνώσκουμε τις κυρίαρχες αντιθέσεις και να τις διαχωρίζουμε απο τις δευτερεύουσες, να αναγνωρίζουμε την διαπλοκή και την σύγκρουση μεταξύ τους, να βλέπουμε πως η επίλυση θα μας οδηγήσει στον επιδιωκόμενο στόχο.

Πάντως, κάθε φορά που κάνουμε συγκεκριμένη ανάλυση μιάς αντίθεσης, πρέπει να έχουμε στο νού μας ότι αποτελεί κομμάτι του συνολικού φαινομένου, εσωτερικά συμφυές με αυτό και όχι κάτι ξέχωρο. Έτσι, μαζί με τον ειδικό χαρακτήρα τους σε κάθε περίσταση, διακρίνεται και η καθολικότητα των αντιθέσεων, σε διαλεκτική ενότητα το ειδικό με το γενικό. Κάθε κομμάτι ενός φαινομένου, κάθε επιμέρους αντίθεση, δεν είναι παρά κομμάτια, ψηφίδες ενός ενιαίου ψηφιδωτού: το ειδικό, το κομμάτι, μπορεί να μας οδηγήσει, μέσω της διαλεκτικής ανάλυσης, στο αφηρημένο, το γενικό, την γνώση του φαινομένου. Η βαθύτερη γνώση του γενικού, απο την άλλη, φωτίζει το ειδικό και συνεχώς βαθαίνει και , άρα, μετασχηματίζει την γνώση μας για αυτό. Έτσι, διαφαίνεται ότι και αυτή η σχέση είναι συνεχώς δυναμική και εξελισσόμενη, σπειροειδής προς τα πάνω, σε όλη την διαλεκτική πορεία (προτσές) αποκάλυψης της αντικειμενικής αλήθειας.

2.3) Ο μετασχηματισμός των αντιθέσεων και των φαινομένων: Η διαλεκτική ποσότητας-ποιότητας.

2.3)α) Ο μετασχηματισμός των αντιθέσεων και των φαινομένων γενικά

Σε κάθε αντίθεση/ενότητα τα δύο άκρα, οι δύο πόλοι της αντίθεσης αναπόφευκτα, όταν οξυνθούν οι συνθήκες, συγκρούονται, και η σύγκρουση δεν επιφέρει την σύνθεση, όπως ιδεαλιστικά υποστήριζε ο Χέγκελ ή ο Αριστοτέλης, αλλά τον μετασχηματισμό των αντιθέσεων: μετά την σύγκρουση τους, οι ίδιες αντιθέσεις μετασχηματίζονται, δεν μένουν σταθερές και αναλλοίωτες. Και μάλιστα, απο αυτόν τον μετασχηματισμό, η μία αντίθεση, αυτή που ανατρέπει την ισορροπία και την μέχρι τότε κύρια αντίθεση, μετατρέπεται και παίρνει την θέση αυτής. Έτσι, μέσα στην δυναμική της συγκρουσιακής εξέλιξης των φαινομένων, οι αντιθέσεις μετασχηματίζονται στα αντίθετά τους: η αποτυχία γεννά την επιτυχία, πχ. Το νέο παίρνει την θέση του παλιού.Το άγονο γίνεται γόνιμο, μέσα απο την επίλυση της συγκεκριμένης αντίθεσης. Το πολύ μέσα στην κίνηση της ύλης γίνεται λίγο. Και ούτω καθεξής. Αυτό μπορεί να φαίνεται κάπως αυθαίρετο και δυσνόητο τώρα, αλλά θα γίνει καλύτερα κατανοητό στην συνέχεια.

Γιατί συμβαίνει, όμως, αυτό;

Στις δύο πλευρές κάθε αντίθεσης, η μία είναι αναπόφευκτα η κύρια, αυτή που συνθέτει τον χαρακτήρα του πράγματος/φαινομένου, αυτή που παίζει πρωτεύοντα ρόλο στην αντίθεση, ενώ η άλλη πλευρά είναι η δευτερεύουσα αντίθεση, που δεν παίζει κεντρικό ρόλο στον χαρακτήρα της αντίθεσης και της φύσης του φαινομένου(όπως με άλλα λόγια ο Μάο Τσε Τουνγκ, Για τις αντιθέσεις).

Έτσι, με την σύγκρουση των πλευρών της αντίθεσης, ουσιαστικά η δευτερεύουσα, η καταπιεσμένη, η δυνάμει πλευρά της αντίθεσης επιχειρεί να ανατρέψει την κύρια πλευρά, την κυρίαρχη, την εν ενεργεία και να μετασχηματίσει, να μετατρέψει, να μεταμορφώσει, ολόκληρο το φαινόμενο. Και έτσι εξασφαλίζεται η κίνηση της ύλης. Ένα κοινωνικό παράδειγμα είναι η κάθε τύπου κοινωνικές συγκρούσεις-επαναστάσεις: η κυρίαρχη πλευρά της αντίθεσης είναι η εκάστωτε άρχουσα τάξη, ενώ η δευτερεύουσα, αυτή που επιχειρεί την ανατροπή, είναι οι εκάστωτε επαναστατικές καταπιεσμένες τάξεις.

Απο αυτήν την σύγκρουση την αναπόφευκτη προκύπτει ιστορικά η ανατροπή των αντιδραστικών τάξεων(προφανώς, αυτό δεν είναι γραμμικό και συνεχώς υπάρχουν και ήττες και πισωγυρίσματα στην πρόοδο) και τελικά ολόκληρος ο μετασχηματισμός του φαινομένου σε μιαν άλλη κατεύθυνση. Εξασφαλίζοντας τελικά την ίδια την κοινωνική πρόοδο, την ίδια την κίνηση της πραγματικότητας. Το ίδιο με την σύγκρουση του παλιού με το νέο. Το ίδιο με της εσωτερικές μας συγκρούσεις , ανάμεσα στον εγωισμό μας και την σεμνότητα: πρέπει μέσα απο την σύγκρουση να ενισχύσουμε και να αντικαταστήσουμε τον εγωισμό με την σεμνότητα.

Σε κάθε αντίθεση, τα αρνητικά/αντιδραστικά κομμάτια μπορούν να μετασχηματιστούν στα προοδευτικά/θετικά. Αυτό γίνεται απο μόνο του, αναπόδραστα, αντικειμενικά; Όχι. Κάθε μετασχηματισμός γίνεται μέσα απο την πράξη, την αξιοποίηση της εμπειρίας, τον αγώνα. Όταν σπρώχνουμε το καρότσι στην ανηφόρα του ασκούνται δύο δυνάμεις: αυτή που του τραβάει κάτω και η δική μας που το σπρώχνει. Το ποιά θα επικρατήσει εξαρτάται απο την προσπάθεια που θα καταβάλλουμε. Μέση λύση δεν υπάρχει: ή η μία δύναμη θα επικρατήσει ή η άλλη.

Οι απόψεις που ακούγοταν ανα καιρούς απο τον Σωκράτη ή τον Κομφούκιο στην Κίνα, όταν το ζήτημα είναι η σύνθεση των δύο σε ένα, ήταν οι απόψεις που αποστρέφοταν την προσπάθεια και τον αγώνα. Σε αυτό ο Ένγκελς απαντάει: "Μια και η βάση του πολιτισμού είναι η εκμετάλλευση της μιάς τάξης απο την άλλη, όλη η εξέλιξη κινείται σε μιαν αδιάκοπη αντίφαση...κάθε καλό για τους μέν είναι κακό για τους δε, κάθε καινούργια απελευθέρωση για την μία τάξη, καταπίεση για την άλλη...."

Η λογική του συνδιασμού των δύο σε ένα, της σύνθεσης, δεν υπάρχει πουθενά στην φύση: σε κάθε συγκρουσιακή κατάσταση, επικρατεί ο ένας του άλλου αντιπάλου. Σε μια μάχη, επιβιώνει ο ένας έναντι του άλλου. Δεν υπάρχουν ίσες αποστάσεις: στην συγκρουσιακή, λοιπόν, και δυναμική κίνηση της πραγματικότητας, η αντίληψη των ίσων αποστάσεων, της μεσότητας, είναι έξω απο την πραγματικότητα, είναι μεταφυσική. Πάντα, έστω και για ένα μικρό ποσοστό, το ένα άκρο υπερτερεί του άλλου, μετασχηματίζοντας εκ θεμελίων ολόκληρο το πράγμα/φαινόμενο.

2.3) β) Η διαλεκτική ποσότητας/ποιότητας 

Δεχτήκαμε πιο πάνω, κάπως αξιωματικά εξ αρχής, ότι στην κίνηση της ύλης επέρχεται η σύγκρουση και ο μετασχηματισμός των φαινομένων και των αντιθέσεων. ΄Ετσι, πριν κλείσουμε, προκύπτει το ερώτημα: Η σύγκρουση, ο μετασχηματισμός, όλα γίνονται με μιας; Ποιό είναι το χρονικό σημείο που ξεκινάν οι συγκρούσεις και ποιός είναι ο λόγος που γίνονται, σε κάθε φαινόμενο;

Καταρχάς, για να φτάσουν σε σύγκρουση οι αντιθέσεις πρέπει να φτάσουν τα φαινόμενα σε όξυνση, πρέπει οι αντιθέσεις αυτές να τραβηχτούν στα άκρα. Ένα καλό παράδειγμα ακραίας όξυνσης των αντιθέσεων στο κοινωνικό/οικονομικό/πολιτικό επίπεδο είναι η οικονομική κρίση, και πώς κάνει συνεχώς φανερό ότι δεν υπάρχουν μέσες λύσεις, και ότι συνεχώς για την εξυπηρέτηση της κύριας πλευράς ( συμφέροντα καπιταλιστών) πατιέται η δευτερεύουσα πλευρά ( προλεταριακά και λαϊκά στρώμματα).

Ωστόσο, τι οδηγεί τα φαινόμενα στην όξυνση; Είναι κάτι που γίνεται τυχαία ή κάτι που συνεχώς χτίζεται, συσσωρεύεται;
Εδώ χρησιμοποιούμε το γνωστο τσιτάτο του Χέγκελ, τελευταία βάση της Διαλεκτικής : " Η ποσοτική συσσώρευση φέρνει την ποιοτική αλλαγή". Αυτό, που είναι η συνόψιση της απάντησης, θέλει προφανώς εξήγηση και ανάπτυξη.

Η ίδια η σχέση ποσότητας-ποιότητας σε κάθε πράγμα είναι αλλη μια αντίθεση που ενυπάρχει σε αυτό: κάθε εξέλιξη και αλλαγή, περνάει αναγκαστικά απο αυτά τα δύο στάδια κατα την γέννηση, την εξέλιξη και την εξαφάνιση των πραγμάτων.

Η φάση της ποσοτικής συσσώρευσης, πρώτη χρονικά, εμφανίζεται ως μια κατάσταση σχετικής ανάπαυλας, φαινομενικά: όλες οι αλλαγές που συντελούνται είναι ποσοτικές, δεν αλλάζουν την μορφή, την ποιότητα, την φύση του φαινομένου καθε αυτή. Όταν, όμως, συσσωρευτούν τόσοι ποσοτικοί όροι, ώστε η υφιστάμενη μορφή/ποιότητα του φαινομένου δεν μπορεί να το αντέξει, τότε το φαινόμενο περνάει στην κίνηση, τον μετασχηματισμό, η παλιά του μορφή "εκρήγνυται", έχουμε σύγκρουση και διαμελισμό της ενότητας, και πλέον περνάμε στην φάση της ποιοτικής αλλαγής του φαινομένου, που εκδηλώνεται με την κατάσταση έκδηλων μετατροπών (Μαο Τσε Τουνγκ, Για τις αντιθέσεις).

Πολλά παραδείγματα εδώ: το αβγουλάκι της κοτούλας που έχει μέσα το έμβρυο κοτοπουλάκι, εξωτερικά δεν φαίνεται να υφίσταται αλλαγές. Στο εσωτερικό του αβγού, όμως, οι όροι οι ποσοτικοί συσσωρεύονται. Όταν συσσωρευτούν αρκετοί όροι, τότε επέρχεται η ποιοτική αλλαγή, η έκδηλη μετατροπή, η "έκρηξη" προηγούμενης μορφής: το κοτόπουλο σπάει το τσόφλι και βγαίνει μέσα απο το αβγό. Με την ποιοτική αυτή αλλαγή, το όλο φαινόμενο "αβγο" μετασχηματίζεται σε "κοτόπουλο", με εντελώς άλλη μορφή, φύση και εσωτερικές αντιθέσεις.

Ένα άλλο γνωστό παράδειγμα είναι αυτο του νερού που βράζει. Το νερό, ως γνωστό, βράζει στους 100 βαθμούς. Οι μεταβολές στην θερμοκρασία απο 97 σε 98 βαθμούς δεν αλλάζουν την φύση του: παραμένει ένα νερό 98 βαθμών. Είναι ποσοτικές αλλαγές. Το ίδιο και η διαφορά απο 98 σε 99 βαθμούς. Είναι πάλι νερό με ένα βαθμό κελσίου διαφορά. Όταν, όμως, το νερό αγγίξει τους 100 βαθμούς, τότε δεν μιλάμε για νερό με έναν βαθμό διαφορά, αλλά για το μετασχηματισμό του νερού σε ατμό 100 βαθμών. Ο ένας αυτός βαθμός Κελσίου απο 99 σε 100 επέφερε την έκδηλη μετατροπη, ήταν η σταγόνα που έκανε το ποτήρι να ξεχειλίσει: επέφερε την αναπόδραστη ποιοτική αλλαγή. Η ποσοτική συσσώρευση, όταν έφτασε στα άκρα, οδήγησε στο μετασχηματισμό και την μεταμόρφωση του φαινομένου σε εντελώς άλλο: το νερό 100 βαθμών έγινε ατμός 100 βαθμών, μέ άλλη μορφή, άλλες αντιθέσεις.

Το ίδιο το Μπιγκ Μπανγκ είναι μια διαλεκτική ποσότητας-ποιότητας: η συνεχής συσσώρευση ποσοτικών όρων και ύλης, η συμπίεση της και ξαφνικά η ποιοτική έκρηξη, το Μπιγκ Μπανγκ, που έθεσε μια εντελώς νέα ποιοτική κατάσταση: την ύλη, την κίνηση της, το σύμπαν. Αυτός ο πρώτος ποιοτικός μετασχηματισμός του σύμπαντος μας, η πρώτη έκρηξη του ποιοτικού μετασχηματισμού, αποτέλεσε το ορόσημο μιας συνεχούς κίνησης της ύλης, συνεχών παρόμοιων μετασχηματισμών: όλη η πραγματικότητα μας κινείται μέσα απο μικρά Μπιγκ Μπανγκ.

Το ίδιο και με το παράδειγμα του μωρού που μαθαίνει να μιλάει ή του αναλφάβητου που μορφώνεται (λέξεις αρχικά ποσοτικοί όροι, ως την ποιοτική κατάσταση της συνειδητής ομιλίας ή γραφης).
Προφανώς, υπάρχει διαλεκτική σχέση ανάμεσα στις διάφορες μορφές που παίρνουν τα φαινόμενα στην εξέλιξη τους. Ο μετασχηματισμός των πραγμάτων μέσα απο την εξέλιξη τους , ,μέσα απο την μετατροπή της ποσότητας σε ποιότητας και της σύγκρουσης και διάσπασης της αντίθεσης/ενότητας, είναι μια διαδικασία ολόκληρη διαλεκτική, δυναμική, διαρκής: είναι τα διάφορα στάδια στο προτσές εξέλιξης του κάθε φαινομένου. Κάθε επιστήμονας πρέπει να αναγιγνώσκει τις μετατροπές και τις ποιοτικές αλλαγές των φαινομένων, να αντιλαμβάνεται τις νέες αντιθέσεις και συγκρουσιακές ενότητες, ώστε να μπορεί να ανταπεξέλθει στο έργο του και να υπηρετήσει την κοινωνική πρόοδο.

Η εξέλιξη αυτή των πραγμάτων και το πέρασμα απο τις δύο φάσεις υπάρχει σε όλα τα φαινόμενα, σε όλα τα πράγματα: η πάλη, άλλωστε, των αντιθέτων υπάρχει και στις δύο φάσεις, με τις αντιθέσεις να επιλύονται τελικά στο δεύτερο στάδιο, κατα την ποιοτική μετατροπή του φαινομένου. Οι πρότερες ποσοτικές συγκρούσεις των αντίθετων πλευρών αποτελούν απλά ποσοτικούς όρους στην εξέλιξη του φαινομένου.

Σπειροειδής προς τα πανω,
η κίνηση της πραγματικότητας
Με τον ποιοτικό μετασχηματισμό του φαινομένου, περαιτώνεται το φαινόμενο, τελειώνει η εξέλιξή του; Όχι, αντίθετα, λόγω της εξελικτικής και αντιθετικής φύσης των φαινομένων, οι ποιοτικές αλλαγές πλέον γίνονται νέες ποσοτικές αλλαγές στους νέους μετασχηματισμούς. Έτσι, ο ατμος 100 βαθμών και το βάδισμα στους 101 βαθμούς αποτελούν ποσοτικούς όρους για τον επόμενο μετασχηματισμό του φαινομένου. Οι ποσοτικές αλλαγές γίνονται δηλαδή ποιοτικές, και με την αλλαγή του φαινομένου και την μετατροπή του σε κάτι εντελώς άλλο, οι παλιές ποιοτικές αλλαγές γίνονται τώρα το νέο χαλί, οι νέες ποσοτικές του νέου φαινομένου.

 Έτσι, για παράδειγμα, καθώς το παιδί έμαθε τις πρώτες λέξεις και πέρασε στο στάδιο της πρωτόλειας συνειδητής ομιλίας, όλες οι λέξεις που πιο πριν έθεσαν την ποιοτική κατάσταση να μπει σε αυτό το στάδιο, τώρα αποτελούν ποσοτικούς όρους στον επόμενο μετασχηματισμό της πιο εξελιγμένης ομιλίας, της δημιουργικής σκέψης ( καθώς ο λόγος φέρει και την σκέψη ) κτλ. Η ποιοτικά νέα κατάσταση του κοτοπούλου που βγήκε απο το αβγό αποτελεί ποσοτικό όρο για την ανάπτυξη του σε ώριμη και γόνιμη κότα ( ποιοτικά νέα κατάσταση). Και ούτω καθεξής.

2.4)Σύνοψη: Οι βασικές αρχές

Αν θέλουμε να συνοψίσουμε την διαλεκτική, μπορούμε να την χωρέσουμε αυθαίρετα και βεβιασμένα, λόγω της φύσεώς της, σε 4 αρχές:

1) Η ύλη, τα πάντα, είναι πεπερασμένα και παροδικά, κινούμενα, εξελισσόμενα.
2)Σε όλα τα πράγματα ενυπάρχουν εσωτερικές αντικρουόμενες αντιθέσεις.
3)Σταδιακές αλλαγές οδηγούν σε κρίσεις, σημεία καμπής, όταν η μία δύναμη υπερνικά την αντίρροπη δύναμη ( η ποσοτική συσσώρευση οδηγεί στην ποιοτική αλλαγή, μέσω της σύγκρουσης των αντιθέσεων)
4) Η σύγκρουση αυτή η εσωτερική εξασφαλίζει την κίνηση των φαινομένων και της ύλης/πραγματικότητας συνολικά, που δεν είναι ούτε γραμμική ούτε κυκλική ( άρνηση της άρνησης) αλλα σπειροειδής προς τα πάνω.

( Το απόσπασμα αυτό ήταν μια πρώτη εισαγωγή στην έννοια της διαλεκτικής, κάπως πρόχειρη και χοντροκομμένη. Θα ακολουθήσει δεύτερο παρτ στην ανάλυση της διαλεκτικής της επιστημονικής γνώσης κατα Μανωλεδάκη στο "Εισαγωγή στην Επιστήμη"). Στευ τιουντ)

3 σχόλια:

Μάνθος Κουρτίδης είπε...

Ε όχι και πρόχειρη και χοντροκομμένη ρε Δημήτρη...

Black Jaguar είπε...

xaxaxaxa na sai kala re Man8o :)

Anonymous είπε...

πολυ ωραιο αρθρο...συγχαρητηρια για την ουσιαστικη καταγραφη και αναλυση των εννοιων